🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:15:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भ्रूः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भ्रूः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भ्रूः

अर्थ: भौंह, आँख की भौंह

संस्कृत: नेत्रस्य उपरि भागे विद्यमानाः केशाः, नेत्रोपरिभागस्थरोमराजिः

अंग्रेज़ी: Eyebrow

व्युत्पत्ति: भ्रम्+डू

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भ्रू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भ्रू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भ्रू (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभ्रूःभ्रुवौभ्रुवः
द्वितीयाभ्रुवम्भ्रुवौभ्रुवः
तृतीयाभ्रुवाभ्रूभ्याम्भ्रूभिः
चतुर्थीभ्रुवे / भ्रुवैभ्रूभ्याम्भ्रूभ्यः
पञ्चमीभ्रुवः / भ्रुवाःभ्रूभ्याम्भ्रूभ्यः
षष्ठीभ्रुवः / भ्रुवाःभ्रुवोःभ्रूणाम् / भ्रुवाम्
सप्तमीभ्रुवाम् / भ्रुविभ्रुवोःभ्रूषु
सम्बोधनहे भ्रूःहे भ्रुवौहे भ्रुवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भ्रू
भ्रू
bhrū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
आँखों के ऊपर भौंहें (2.6.93)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भ्रू संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] आँखों के ऊपर के बाल । भौं । भौंह । क्रि॰ प्र॰—चलाना ।—मटकाना ।—हिलाना । यौ॰—भ्रकृटि = भ्रूभंग । भ्रूकटिसुख = एक साँप । भ्रूक्षेप, भ्रूविक्षेप = भ्रूभग । भौं टेढ़ी करना । भ्रूजाह = भौं का मूल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रू f. (accord. to Uṇ. ii, 68 fr. √ भ्रम्) an eyebrow, the brow, RV.; &c. (ifc. m. (उ or ऊ) n (उ). ; also -भ्रूक).
भ्रू [cf. Gk. ὀ-ϕρύς; Slav. brǔvǐ; Angl.Sax. brû; Eng. brow.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (770,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रू f. [भ्रम्-डू Uṇ. 2. 68] Brow, eyebrow; कांतिर्भ्रुवोरायतलेखयोर्या Ku. 1. 47; विवर्तितभ्रूरियमद्य शिक्षते Ś. 1. 23. --Comp. --कुटिः --टी f. contraction or knitting of the eyebrows, a frown. ˚बंधः, ˚रचना bending or knitting the eyebrows; ˚मुखं a frowning face; भ्रुकुटिं बंध् or रच् ‘to knit the eyebrows, to frown.’ --क्षेपः contraction of the eyebrows; भ्रूक्षेपमात्रानुमतप्रवेशां Ku. 3. 60. --जाहं the root of the eyebrow. --भंगः, --भेदः contraction or knitting of the eyebrows, a frown; तरंगभ्रूभंगा क्षुभितविहगश्रेणिरशना V. 4. 28; सभ्रूभंगं मुखमिव Me. 24; सभ्रूभंगं ‘with a frown’. --भेदिन् a. frowning. --मंडलं the arch of the eyebrow. --मध्यं the space between the eye-brows. --लता a creeper-like eyebrow, an arched or curving eyebrow. --विकारः, --विक्रिया, --विक्षेपः contraction of the eyebrows. --विचेष्टितं, --विभ्रमः, --विलासः graceful or playful movement of the eyebrows, amorous play of the brows; सभ्रूविलासमथ सोऽ यमितीरयित्वा Māl. 1. 25; Me. 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0829-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रू स्त्री भ्रम--डू । नेत्रयोरूर्ध्वस्वायां रोमराजौ अमरः । तच्छुभाशुभलक्षणं गरु० ६६ अ० उक्तं यथा “विशालोन्नता सुखिनो दरिद्रा विषमभ्रुवः । धनी दीर्घासंसक्तम्बूर्बाले- न्दून्नतसुभ्रुवः । आद्यो निस्वश्च खड्गभ्रूर्मध्याश्च वि- नतभ्रुवः” । भ्रुवो मूलम् जाहच् । भ्रूजाह भ्रूमूले न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4711,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भ्रू" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भ्रूःभ्रू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भ्रू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भ्रूः 📚 ➤ भौंह, आँख की भौंह
संस्कृत: नेत्रस्य उपरि भागे विद्यमानाः केशाः, नेत्रोपरिभागस्थरोमराजिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भ्रू 📚आँखों के ऊपर के बाल । भौं । भौंह । क्रि॰ प्र॰—चलाना ।—मटकाना ।—हिलाना …🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भ्रू

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें