🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मकोय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मक-+ऊय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊय

अर्थ: बुनना, बटना

संस्कृत: तन्तुसन्ताने

अंग्रेज़ी: to weave,to sew,to compose, to knit

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. ऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वे (भ्वादिगण) · अर्थ: बुनना, बटना (तन्तुसन्ताने)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउवाय / ववौऊयतुः / ऊवतुः / ववतुःऊयुः / ऊवुः / ववुः
मध्यमउवयिथ / ववाथ / वविथऊयथुः / ऊवथुः / ववथुःऊय / ऊव / वव
उत्तमउवय / उवाय / ववौऊयिव / ऊविव / वविवऊयिम / ऊविम / वविम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वयति · लट् (आत्मने.): वयते · लिट्: उवाय · लिट् (आत्मने.): ऊये · लुट्: वाता · लुट् (आत्मने.): वाता · लृट्: वास्यति · लृट् (आत्मने.): वास्यते · लोट्: वयतात् · लोट् (आत्मने.): वयताम् · लङ्: अवयत् · लङ् (आत्मने.): अवयत · विधिलिङ्: वयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वयेत · आशीर्लिङ्: ऊयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वासीष्ट · लुङ्: अवासीत् · लुङ् (आत्मने.): अवास्त · लृङ्: अवास्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वान · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वाता · यत्: वेयः · तव्य: वातव्यः · अनीयर्: वानीयः · क्त: उतः · क्तवतु: उतवान् · शतृ: वयन् · स्य-शतृ: वास्यन् · शानच्: वयमानः · क्त्वा: उत्वा · ल्यप्: प्रवाय · तुमुन्: वातुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: वायः · क्तिन्: उति · क्वसु: ऊविवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ब
ब
ba
ⓘ "व्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: व
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ब हिंदी का तेईसवाँ व्यंजन और पवर्ग का तीसरा वर्ण । यह ओष्ठय वर्ण है और दोनों होठों के मिलाने से इसका उच्चारण होता है । इसलिये इसे स्पर्श वर्ण कहते हैं । यह अल्पप्राण है और इसके उच्चारण में संवार, नाद और गोष नामक बाह्य प्रयत्न होते हैं ।
ब १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वरुण ।
२. सिंधु ।
३. भग ।
४. जल ।
५. सुगंधि ।
६. वयन । बुनना ।
७. ताना ।
८. कुंभ ।
९. दे॰ गंधन ।
ब २ प्रत्य॰ [फा॰]
१. से । साथ । जैसे, बखुद, बखुदी ।
२. वास्ते । लिये । जैसे, बखुदा ।
३. पर । जैसे, दिन ब दिन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ब the third letter of the labial class (often confounded with व).
2. ब m. = वरुन
सिन्धु
भग
गन्धन
वपन &c., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (719,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बः 1 N. of Varuṇa. --2 Water. --3 A water-jar; the meanings of this letter are given in the following verse; बः पुमान् वरुणे सिंधौ भगे तोये गते तु वा । गंधने तंतुसंताने पुंस्येव वपने स्मृतः ॥.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब बकारः पवर्गस्य तृतीयवर्णः कादिषु त्रयोविंशतितमो व्य- ञ्जनवर्णः जिह्वाग्रेण ओष्ठयोः स्पर्शेन उच्चार्य्यत्वात् स्पर्शवर्णः । अस्योच्चारणस्य स्थानमोष्ठौ । उच्चारणे ओष्ठ- जिह्वाग्रेण स्पर्शः आभ्यन्तरप्रयत्नः । वाह्यप्रयत्नाः संवा- रनादघोषाः अल्पप्राणश्च । अस्य वाचकशब्दाः तन्त्रे वर्णा- भिधानोक्ता यथा “बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचन- प्रियः । प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्दिनी । पृष्ठवंशोऽभया मत्तः शिखिवाहो युगन्धरः । मुख- विन्दुर्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः । क्लेदिनी तापिनी भूमिः सुगन्धिस्त्रिबलिप्रियः । सुरभिर्मुख- विष्णुश्च संहारो बसुधाधिपः । षष्ठी पुरं चपेटा च मोदका गगनं पतिः । पूर्वाषादा मध्यलिङ्गः शगिः कॢप्त तृतीयकौ” । तस्याधिष्ठातृदेवताध्यानं यथा “नीलवर्णां [] त्रिनयनां नीलाम्बरधरां पराम । नागहारोज्ज्वलां देवीं द्विभुजां पद्मलोचनाम् । एवं ध्यात्वा बकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” वर्णोद्धारतन्त्रम् । अस्य ध्येयस्वरूपं यथा “वकारं शृणु चार्वङ्गि । चतुर्वर्गप्रदायकम् । शरच्चन्द्र प्रतीकाशं पञ्चदेवमयं सदा” कामधेनुत० । मातृन्यासे- ऽस्य पृष्ठवंशे न्थस्यता । काव्यादौ प्रथमप्रयोगे पकार- शब्दोक्तं फलम् ।
ब पु० बल--ड । “बः पुमान् १ वरुणे २ सिन्धौ ३ भगे ४ तोये ५ गते तु बा । ६ गन्धने ७ तन्तुसन्ताने पुंस्येव ८ वपने स्मृतः” मेदि० । ९ कुम्भे शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4557-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब, बकारः । स च त्रयोविंशव्यञ्जनवर्णः । (पवर्गस्य तृतीयवर्णश्च ।) तस्योच्चारणस्थानं ओष्ठः । इति व्याकरणम् ॥ (यदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । “उपूपध्मानीयानामोष्ठौ ॥”) तस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “बकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुर्वर्गप्रदायकम् । शरच्चन्द्रप्रतीकाशं पञ्चदेवमयं सदा ॥ पञ्चप्राणात्मकं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा ॥” (वङ्गीयवर्णमालायामस्य स्वरूपमाह ।) “त्रिकोणरूपिणी रेखा विष्ण्वीशब्रह्मरूपिणी । मात्रा शक्तिः परा ज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्षते ॥” अस्य ध्यानं यथा, -- “नीलवर्णां त्रिनयनां नीलाम्बरधरां पराम् । नागहारोज्ज्वलां देवीं द्विभुजां पद्मलोचनाम् ॥ एवं ध्यात्वा बकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” तत्प्रणाममन्त्रो यथा, -- “त्रिशक्तिसहितं वर्णं विविधामृतलेपितम् । [] स्वयं कुण्डलिनीं देवीं सततं प्रणमाम्यहम् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य नामानि यथा, -- “बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचनप्रियः । प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्द्दिनी ॥ पृष्ठवंशो भयामातुः शिखिवाहो युगन्धरः । मुखबिन्दुर्ब्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः ॥ क्लेदिनी तापिनी भूमिसुगणिन्द्रवलिप्रियः । सुरभिर्म्मुखविष्णुश्च संहारो वसुधाधिपः ॥ षष्ठापुरं चपेटा च मोदको गगनं प्रति । पूर्व्वाषाढामध्यलिङ्गौ शनिः कुम्भतृतीयकौ ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
बः, पुं, वरुणः । कुम्भः । इति शब्दरत्नावली ॥ “बः पुमान् वरुणे सिन्धौ भगे तोये गतेऽपि च । गन्धने तन्तुसन्ताने पुंस्येव वपने स्मृतः ॥” इति मेदिनी । बे, १ ॥ * ॥ तस्य साङ्केतिकनामानि यथा । युगन्धरः १ सुरभिः २ मुखविष्णुः ३ संहारः ४ वसुधा- धिपः ५ । इति बीजवर्णाभिधानम् । भूधरः ६ दशगण्डः ७ । इति रुद्रयामलोक्तबीजाभिधानम् ॥ अपि च । “बो वनी भूधरो मार्गो घर्घरी लोचनप्रियः । प्रचेताः कलसः पक्षी स्थलगण्डः कपर्द्दिनी ॥ पृष्ठवंशो भयामातुः शिखिवाहो युगन्धरः । मुखबिन्दुर्बली घण्टा योद्धा त्रिलोचनप्रियः । क्लेदिनी तापिनी भूमिसुगणिन्द्रवलिप्रियः । सुरभिर्मुखविष्णुश्च संहारो वसुधाधिपः ॥ षष्ठापुरं चपेठा च मोदको गगनं प्रति । पूर्व्वाषाढामध्यलिङ्गौ शनिः कुम्भतृतीयकौ ॥” इति तन्त्रान्तरम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-387-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मक-ऊयसमास: मक + वे तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मकऊय 📚मक 📚व् ➤ मक + वे (बुनना, बटना)
संस्कृत: तन्तुसन्ताने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मक 📚m. n. g. अर्धर्चादि🔵🟢🟤
व् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मकोयमक + ऊयगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

  • मक-ऊय = मक + ऊय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें