🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:22:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मखाना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मखान्+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मखान्

अर्थ: यज्ञ, यज्ञविषयक कृत्य

संस्कृत: यज्ञः · पर्याय: यज्ञ, सव, अध्वर, याग, सप्ततन्तु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मख (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामखःमखौमखाः
द्वितीयामखम्मखौमखान्
तृतीयामखेनमखाभ्याम्मखैः
चतुर्थीमखायमखाभ्याम्मखेभ्यः
पञ्चमीमखात् / मखाद्मखाभ्याम्मखेभ्यः
षष्ठीमखस्यमखयोःमखानाम्
सप्तमीमखेमखयोःमखेषु
सम्बोधनहे मखहे मखौहे मखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मख
मख
makha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मख संज्ञा पुं॰ [सं॰] यज्ञ । उ॰—सोधत मख महि जनकपुर, सीप सुमंगल खानि ।—तुलसी॰ ग्रं॰, पृ॰ ८३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मख mfn. (prob. connected with √ 1. मह् or √ मंह्) jocund, cheerful, sprightly, vigorous, active, restless (said of the Maruts and other gods), RV.; Br.
मख m. a feast, festival, any occasion of joy or festivity, RV.; ŚāṅkhGṛ.
a sacrifice, sacrificial oblation, ŚBr. &c. &c. (Naigh. iii, 17)
(prob.) N. of a mythical being (esp. in मखस्य शिरः, ‘Makha's head’), RV.; VS.; ŚBr. (cf. also comp.)
2. मख m. or n. (?) the city of Mecca, Kālac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (772,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मख a. [मख् संज्ञायां घ] Ved. 1 A dorable, fit to be worshipped with oblations. --2 Lively, active, [] cheerful. --खः A sacrificial rite; अकिंचनत्वं मखजं व्यनक्ति R. 5. 16; Ms. 4. 24; R. 3. 39. --Comp. --अशभाज् m. a god. --अग्निः, --अनलः sacrificial fire. --असुहृद् m. an epithet of Śiva. --क्रिया a sacrificial rite. --त्रातृ m. an epithet of Rāma. --द्विष् m. a demon, a Rākṣasa; R. 11. 27; 3. 45; U. 5. 4. --द्वेषिन् m. an epithet of Śiva. --हन् n. an epithet {1} of Indra. {2} of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0830-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मख सर्पणे भ्वा० पर० सक० सेट् । मखति अमाखीत् अमखीत् ममाख मेखतुः ।
मख सर्पणे भ्वा० पर० सक० सेट् इदित् । मङ्खति अमङ्खीत् मङ्ख्यते ।
मख पु० मख--संज्ञायां घ । यज्ञे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4713,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मख, सर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) मखति ॥
मख, इ सर्पणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) इ मङ्ख्यते इति दुर्गादासः ॥
मखः, पुं, (मखन्ति गच्छन्ति देवा अत्रेति । मख सर्पणे + “हलश्च ।” ३ । ३ । १२७ । इति घञ् । संज्ञापूर्व्वकत्वान्न वृद्धिः । यद्वा, पुंसीति घः ।) यज्ञः । इत्यमरः । २ । ७ । १३ ॥ यथा, देवी- भागवते । १ । १९ । २३ । “कृत्वा तस्य मखं पूर्णं करिष्यामि तवापि वै ।”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-562-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मख" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मखान्मख (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मख् + अच्)
आअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मखान् 📚 ➤ यज्ञ, यज्ञविषयक कृत्य
संस्कृत: यज्ञः · पर्याय: यज्ञ, सव, अध्वर, याग, सप्ततन्तु

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मख 📚यज्ञ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मख
यज्ञ (२.७.१५) — यज्ञ, सव, अध्वर, याग, सप्ततन्तु, क्रतु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मखानामखान् + आहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मखान्: मख् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें