🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:31:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मञ्जरय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मञ्जरयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मञ्जरयः

अर्थ: कोंपल, अंकुर, बौर

संस्कृत: मञ्जरिः · पर्याय: वल्लरि

व्युत्पत्ति: मञ्जु + ऋ + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मञ्जरि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. मञ्जरि (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मञ्जरि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामञ्जरिःमञ्जरीमञ्जरयः
द्वितीयामञ्जरिम्मञ्जरीमञ्जरीः
तृतीयामञ्जर्यामञ्जरिभ्याम्मञ्जरिभिः
चतुर्थीमञ्जरये / मञ्जर्यैमञ्जरिभ्याम्मञ्जरिभ्यः
पञ्चमीमञ्जरेः / मञ्जर्याःमञ्जरिभ्याम्मञ्जरिभ्यः
षष्ठीमञ्जरेः / मञ्जर्याःमञ्जर्योःमञ्जरीणाम्
सप्तमीमञ्जरौ / मञ्जर्याम्मञ्जर्योःमञ्जरिषु
सम्बोधनहे मञ्जरेहे मञ्जरीहे मञ्जरयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मंजरि
मंजरि
maṃjari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंजरि पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मञ्जरि] दे॰ मंजरी । उ॰—(क) मंजुल मंजरि तुलसि विराजा ।—मानस, १ ।११० । (ख) जै श्री राधा रसिक रस मंजरि प्रिय सिर मौंर ।—पोद्दार अभि॰ ग्रं॰, पृ॰ ३८१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मञ्जरि See मञ्जरी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (773,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंजरिः --री f. 1 A shoot, sprout, spring; निवपेः सहकारमंजरीः Ku. 4. 38; सदृशकांतिरलक्ष्यत मंजरी R. 9. 44, 16. 51; so स्फुरतु कुचकुंभयोरुपरि मणिमंजरी Gīt. 10; मुखं मुक्तारुचो धत्ते घर्मांभःकणमंजरीः Kāv. 2. 71. --2 A cluster of blossoms. --3 A flower-stalk. --4 A (parallel) line or row. --5 A pearl. --6 A creeper. --7 The holy basil. --8 The plant Tilaka. --Comp. --चामरं a chowrie in the form of a sprout, fan-like sprout; V. 4. 4. --नम्रः the plant called वेतस.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0832-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मञ्जरि(री) स्त्री मञ्जु ऋच्छति ऋ० इन् शक० पररूपं वा ङीप् । अभिनवोद्गतायां सुकुमारायां पल्लवाङ्कुररूपायां १ वल्लर्य्याम् अमरः ङीबन्तस्तु तत्र २ मुक्तायां ३ तिलक- लतायां शब्दरत्ना० । ४ तुलस्याम् राजनि० ततः तारका० इतच् । मञ्जरित जातमञ्जरीके त्रि० । ङीबन्तः “सजसा यलौगिति शरग्रहैर्मञ्जरी” व० र० टी० उक्ते चतुर्दशा- क्षरपादके छन्दोभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4715,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मञ्जरिः, स्त्री, वल्लरिः । इत्यमरः । २ । ४ । १३ ॥ वल्लते वृणोति तरुं वल्लरिः वलमि वल्ल ङ स्तृतौ नाम्नीति अरिः । मञ्जु मनोज्ञतां रातीति मञ्जरिः पूर्व्वेण डिः मनीषादित्वादुकारस्य अकारः पाच्छोणादीति ईपि मञ्जरी वल्लरी च । वल्लरिर्मञ्जरिर्द्वयोरिति शाब्दिकः ॥ वल्लि- र्मुञ्जिश्चात्र । [] “मञ्जरिमञ्जरी मञ्जिर्मञ्जरं त्रिषु वल्लरी । वल्लरं त्रिषु वल्लिश्च वल्लरिः पत्रनालिका ॥” इति हड्डचन्द्रः ॥ लतामात्रेऽपि वल्लरिः । अतो बाहुवल्लरीति प्रयोग इति मुकुटादयः ॥ वल्लरीमञ्जय्योर्भेद- मप्याहुः । यथा अभिनवनिर्गता आयता सुकु- मारा सकुसुमा अकुसुमा च मञ्जरिः । यथा चूतमञ्जरिः कदलीमञ्जरिः । वल्लरिः पुनश्चिर- भूतापि । यथा तालमञ्जरिः गुवाकवल्लरिरिति द्वयमेव नवे चिरन्तनेऽपीति कृष्णसाञ्जौ । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-567-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मञ्जरयःमञ्जरि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: मञ्जरि (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मञ्जरयः 📚 ➤ कोंपल, अंकुर, बौर
संस्कृत: मञ्जरिः · पर्याय: वल्लरि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मंजरि 📚पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'मंजरी'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मञ्जरयः: मञ्जु + ऋ + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें