🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:46:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मण्डः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मण्डः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मण्डः

अर्थ: अलंकृत करना, आनंदित होना

संस्कृत: भूषायां हर्षे च

अंग्रेज़ी: to adorn,to decorate, to be happy

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मण्ड् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. मण्ड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मण्ड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मण्ड् (चुरादिगण) · अर्थ: अलंकृत करना, आनंदित होना (भूषायां हर्षे च)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअमण्डत् / अमण्डद् / अमण्डयत् / अमण्डयद्अमण्डताम् / अमण्डयताम्अमण्डन् / अमण्डयन्
मध्यमअमण्डः / अमण्डयःअमण्डतम् / अमण्डयतम्अमण्डत / अमण्डयत
उत्तमअमण्डम् / अमण्डयम्अमण्डयाव / अमण्डावअमण्डयाम / अमण्डाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मण्डति · लट् (आत्मने.): मण्डयते · लिट्: मण्डयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): मण्डयाञ्चक्रे · लुट्: मण्डयिता · लुट् (आत्मने.): मण्डयिता · लृट्: मण्डयिष्यति · लृट् (आत्मने.): मण्डयिष्यते · लोट्: मण्डतात् · लोट् (आत्मने.): मण्डयताम् · लङ्: अमण्डत् · लङ् (आत्मने.): अमण्डयत · विधिलिङ्: मण्डयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): मण्डयेत · आशीर्लिङ्: मण्ड्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मण्डयिषीष्ट · लुङ्: अमण्डीत् · लुङ् (आत्मने.): अममण्डत · लृङ्: अमण्डयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अमण्डयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मण्डन · ण्वुल्: मण्डकः · तृच्: मण्डिता · यत्: मण्ड्यः · ण्यत्: मण्ड्यः · तव्य: मण्डितव्यः · अनीयर्: मण्डनीयः · क्त: मण्डितः · क्तवतु: मण्डितवान् · शतृ: मण्डन् · स्य-शतृ: मण्डिष्यन् · शानच्: मण्डयमानः · क्त्वा: मण्डित्वा · ल्यप्: प्रमण्ड्य · तुमुन्: मण्डितुम् · णमुल्: मण्डम् · घञ्: मण्डः · क्तिन्: मण्टि · क्वसु: ममण्ड्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मण्ड्
मण्ड्
maṇḍ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
सब रसों का सार (ऊपरी भाग) (2.9.49)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मण्ड् cl. 1. P. मण्डति, to deck, adorn, Dhātup. ix, 36; Ā. मण्डते, to distribute or to clothe, viii, 19 : Caus. मण्डयति (ep. also ˚ते), to adorn, decorate (Ā. one's self, Pāṇ. iii, 1, 87, Vārtt. 18, Pat.), MBh.; Kāv. &c.; to glorify, extol, Prasannar.; to rejoice, exhilarate, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (775,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंड् {vI.v} {c1c} P., {c10c} U. (मंडति, मंडयति-ते, मंडित) 1 To adorn, decorate; प्रभवति मंडयितुं वधूरनंगः Ki. 10. 59; Bk. 10. 23. --2 To rejoice. {vII.v} {c1c} A. (मंडते) 1 To clothe, dress. --2 To surround, encompass. --3 To distribute, divide.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0833-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मण्डःमण्ड् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: मण्ड (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मण्ड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मण्डः 📚 ➤ अलंकृत करना, आनंदित होना
संस्कृत: भूषायां हर्षे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मण्ड् 📚cl. 1. P. मण्डति, to deck, adorn, Dhātup. ix, 36; Ā. मण्डते, to distri…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें