🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:47:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मतम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मतम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मतम्

अर्थ: चिंतित, विश्वसित, कल्पित

व्युत्पत्ति: मन् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. मत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामतःमतौमताः
द्वितीयामतम्मतौमतान्
तृतीयामतेनमताभ्याम्मतैः
चतुर्थीमतायमताभ्याम्मतेभ्यः
पञ्चमीमतात् / मताद्मताभ्याम्मतेभ्यः
षष्ठीमतस्यमतयोःमतानाम्
सप्तमीमतेमतयोःमतेषु
सम्बोधनहे मतहे मतौहे मताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मत
मत
mata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मत पु † संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्त्र]
१. सलाह । उ॰—(क) कंत सुन मंत कुल अंत किय अत, हानि हातो किजै हिय ये भरोसो भुज बीस को ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) मैं जो कहों कत सुनु मंत भगवत सों विमूख ह्वै बालि फल कौन लीन्हों ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—तंत मंत = (१) उद्योग । प्रयत्न । उ॰—के जिय तंत मंत सों हेरा । गयो हेराय जो वह भा मेरा ।—जायसी (शब्द॰) ।
२. तंत्र मत्र । उ॰—तत मंत उच्चार देवि दरसिय मझि हव्विय ।—पृ॰ रा॰, १ ।१२ ।
२. मत्र । सिद्धिदायक शब्दों का समूह । दे॰ 'मत्र—४' । उ॰— (क) सुनि आनंद्यौ चंद चित कीन मंत आरंभ । जप्प जाप हबि होम सब लाग्यो कज्ज असंभ ।—पृ॰ रा॰, ६ ।१४९ । (ख) चुगली कानाँ सुणण सूँ, मैलौ व्है गुर मंत ।—बाँकी॰ ग्रं॰, भा॰
२. पृ॰ ४९ ।
मत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. निश्चित सिद्धांत । संमति । राय । मुहा॰—मत उपाना = सम्मति स्थिर करना । उ॰—करुना लखि वरुनानिधान ने मन यह मतो उपायो ।—(शब्द॰) ।
२. निर्वाचन में किसी के चुनाव या किसी प्रस्ताव आदि के पक्ष या विपक्ष में निर्धारित विधि से प्रकट किया हुआ विचार या संमति । यौ॰—मतगणना = मत वोटों की गिनती । मतदान = मत या वोट देना । मतभेद = राय या विचार की भिन्नता । उ॰—हिंदुस्तान में इतनी सहनिशीलता थी कि मतभेद होने पर भी लोग सबको उच्च स्थान देते थे ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ १९१ । मतवाद = किसी विचार को लेकर उसका पक्षस्थापन । उ॰—साहित्य केवल मतवाद के प्रचार का साधन भो नहीं बना करता ।—न॰ सा॰ न॰ प्र॰,११ । मतसंग्रह = किसी प्रश्न पर मतदान के अधिकारियों का विचार संकलून । मतस्वातंत्र्य = राय या विचार की आजादी ।
३. धर्म । पंथ । मजहव । संप्रदाय ।
३. भाव । आशय । मतलब ।
४. ज्ञान ।
५. पूजा । अर्चा ।
मत २ वि॰
१. जिसकी पूजा की गई हो । पूजित । आचत ।
२. माना हुआ । संमत (को॰) ।
३. विचारित (को॰) ।
४. संमा- नित । आद्दत (को॰) ।
५. कुत्सित । खराब । बुरा ।
मत ३ क्रि॰ वि॰ [सं॰ मा] निपेधवाचक शब्द । न । नहीं । जैसे,— (क) वहाँ मत जाया करो । (ख) इनसे मत बोलो ।
मत पु ४ वि॰ [सं॰ मत्त] मतवाला । मत्त । उ॰—(क) जस कोउ मदिरा मत अस आदी ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ १३८ । (ख)
मत ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मति] दे॰ मति । यौ॰—मतहीन = बृद्धिरहित । अज्ञागी । उ॰—साधू जीव करे उपकारा । जिव मतहीन उन्हीं को मारा ।—घट॰, पृ॰ २४० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत मतं-ग &c. See under √ मन्, p. 783, col. 1.
मत mfn. thought, believed, imagined, supposed, understood, RV. &c. &c.
regarded or considered as, taken or passing for (nom. or adv.), Mn.; MBh. &c.
thought fit or right, approved, Yājñ.; Kāv.; Kām.
honoured, esteemed, respected, liked (with gen. Pāṇ. iii, 2, 188), Ragh.; Kām.
desired, intended, R.
मत m. N. of a son of Śambara, Hariv. (v.l. मन)
मत n. a thought, idea, opinion, sentiment, view, belief, doctrine, MBh.; Kāv. &c.
intention, design, purpose, wish, MBh.; BhP.
commendation, approbation, sanction, L.
knowledge, W.
Agallochum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (776,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत p. p. [मन्-क्त] 1 Thought, believed, supposed. --2 Considered, regarded, deemed, looked upon. --3 Esteemed, honoured, respected; R. 2. 16, 8. 8. --4 Commended, valued. --5 Conjectured, guessed. --6 Meditated upon, thought of, perceived, recognised. --7 Thought out. --8 Intended, aimed at. --9 Approved, sanctioned. --10 Wished or hoped for. --11 Perceived, observed, known, understood. (See मन्). --तं 1 A thought, idea, opinion, belief, view: निश्चितं मतमुत्तमं 18. 6; केषांचिन्मतेन &c. --2 Doctrine, tenet; creed, religious belief; ये मे मतमिदं नित्यमनुति [] ष्ठंति मानवाः Bg. 3. 31. --3 Advice, instruction, counsel. --4 Aim, design, intention, purpose. --5 Approbation, sanction, commendation. --6 Knowledge. --Comp. --अक्ष a. well-versed in playing at dice. --अंतरं {1} a different view. {2} a different creed. --अवलंबनं adopting or holding a particular opinion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0834-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मत त्रि० मन--क्त । १ सम्मते २ अभिप्रेते ३ ज्ञाते ४ अर्चिते च । भावे क्त । ५ सम्मतौ ६ अभिप्राये ७ ज्ञाने ८ अर्चायाञ्च न० । ९ समीकृते त्रि० मत्यशब्दे दृश्यम् । ततः ऋश्या० चतु- रर्थ्यां क । मतक तत्समीपादौ त्रि० । स्वार्थे क । मत शब्दार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4720,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मतं, क्ली, (मन् + भावे क्तः ।) सम्मतम् । तत्- पर्य्यायः । छन्दः २ अभिप्रायः ३ आकूतम् ४ भावः ५ आशयः ६ । इति हेमचन्द्रः ॥
मतः, त्रि, (मन् + कर्म्मणि क्तः ।) सम्मतः । ज्ञातः । इति मेदिनी । ते, ४२ ॥ (यथा, रघौ । २ । ५७ । “किमप्यहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहं यशःशरीरे भव मे दयालुः ॥”) अर्च्चितः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-580-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मत" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मतम्मत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मतम् 📚 ➤ चिंतित, विश्वसित, कल्पित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मत 📚पु † संज्ञा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मतम्: मन् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें