🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:11:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मन्दगा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मन्दगाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मन्दगाः

अर्थ: शनि

व्युत्पत्ति: मन्द-गः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मन्दग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. मन्दगा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मन्दग (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  4. मन्दगा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. मन्दगा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. मन्दगा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मन्दग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामन्दगःमन्दगौमन्दगाः
द्वितीयामन्दगम्मन्दगौमन्दगान्
तृतीयामन्दगेनमन्दगाभ्याम्मन्दगैः
चतुर्थीमन्दगायमन्दगाभ्याम्मन्दगेभ्यः
पञ्चमीमन्दगात् / मन्दगाद्मन्दगाभ्याम्मन्दगेभ्यः
षष्ठीमन्दगस्यमन्दगयोःमन्दगानाम्
सप्तमीमन्दगेमन्दगयोःमन्दगेषु
सम्बोधनहे मन्दगहे मन्दगौहे मन्दगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मंदग
मंदग
maṃdaga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंदग १ वि॰ [सं॰ मन्दग] [स्त्री॰ मंदगा] धीमा चलनेवाला ।
मंदग २ संज्ञा पुं॰
१. महाभारत के अनुसार शक द्वीप के अंतर्गत चार जनपदों में से एक ।
२. मदग्रह । शनि जिनकी गति धीमी है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्द—ग mfn. moving or flowing slowly, Suśr.
मन्द—ग m. the planet Saturn, L.
N. of a son of Dyuti-mat, VP.
(pl.) of the Śūdras in Śāka-dvīpa, MBh.
मन्द—ग n. N. of the Varṣa ruled by Mandaga, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (788,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दग त्रि० मन्दं गच्छति गम ड १ मृदुगामिनि २ शनि- ग्रहे पु० शनि, ज्ञानिपुरुष, वृष, हंस, गज, वरस्थियः इत्येते स्वभावान्मन्दगतयः । णिनि । मन्दगामिन् तत्रार्थे त्रि० स्त्रीयां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4735,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दगः, त्रि, (मन्दं अल्पं गच्छतीति । गम् + डः ।) मृदुगामी । यथा, -- “मन्दगाश्च शनिज्ञानिवृषहंसगजस्त्रियः ॥” इति कविकल्पलता ॥ (पुं, शाकद्वीपस्थजनपदभेदः । यथा, महा- भारते । ६ । ११ । ३३ । “तत्र पुण्या जनपदाश्चत्वारो लोकसम्मताः । मगाश्च मशकाश्चैव मानसा मन्दगास्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-622-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मन्दगाःमन्दग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: मन्दगा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मन्दग (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मन्दगाः 📚 ➤ शनि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मंदग 📚धीमा चलनेवाला🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मन्दग = मन्द + ग कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें