🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:04:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मन्यूय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मन्यू+ऊय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मन्यू

अर्थ: क्रोध,रोष, नाराजगी, कोप, गुस्सा

संस्कृत: शोकः, कोपः, दैन्यम्, यज्ञः · पर्याय: शोक, शुच्

व्युत्पत्ति: मन् + युच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मन्यु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. मन्यु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. मन्यु (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मन्यु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामन्युःमन्यूमन्यवः
द्वितीयामन्युम्मन्यूमन्यून्
तृतीयामन्युनामन्युभ्याम्मन्युभिः
चतुर्थीमन्यवेमन्युभ्याम्मन्युभ्यः
पञ्चमीमन्योःमन्युभ्याम्मन्युभ्यः
षष्ठीमन्योःमन्य्वोःमन्यूनाम्
सप्तमीमन्यौमन्य्वोःमन्युषु
सम्बोधनहे मन्योहे मन्यूहे मन्यवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ऊय

अर्थ: बुनना, बटना

संस्कृत: तन्तुसन्ताने

अंग्रेज़ी: to weave,to sew,to compose, to knit

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  2. ऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वे (भ्वादिगण) · अर्थ: बुनना, बटना (तन्तुसन्ताने)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमउवाय / ववौऊयतुः / ऊवतुः / ववतुःऊयुः / ऊवुः / ववुः
मध्यमउवयिथ / ववाथ / वविथऊयथुः / ऊवथुः / ववथुःऊय / ऊव / वव
उत्तमउवय / उवाय / ववौऊयिव / ऊविव / वविवऊयिम / ऊविम / वविम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वयति · लट् (आत्मने.): वयते · लिट्: उवाय · लिट् (आत्मने.): ऊये · लुट्: वाता · लुट् (आत्मने.): वाता · लृट्: वास्यति · लृट् (आत्मने.): वास्यते · लोट्: वयतात् · लोट् (आत्मने.): वयताम् · लङ्: अवयत् · लङ् (आत्मने.): अवयत · विधिलिङ्: वयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वयेत · आशीर्लिङ्: ऊयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वासीष्ट · लुङ्: अवासीत् · लुङ् (आत्मने.): अवास्त · लृङ्: अवास्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वान · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वाता · यत्: वेयः · तव्य: वातव्यः · अनीयर्: वानीयः · क्त: उतः · क्तवतु: उतवान् · शतृ: वयन् · स्य-शतृ: वास्यन् · शानच्: वयमानः · क्त्वा: उत्वा · ल्यप्: प्रवाय · तुमुन्: वातुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: वायः · क्तिन्: उति · क्वसु: ऊविवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मन्यु
मन्यु
manyu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मन्यु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्त्रोत्र ।
२. कर्म ।
३. शेक ।
४. याग ।
५. कोप । क्रोध । उ॰— कोप क्रोध आमर्ष रुठ रोष मन्यु तम सोइ ।— अनेकार्थ॰, पृ॰ २५ ।
६. दीनता ।
७. अहंकार ।
८. शिव ।
९. अग्नि ।
१०. भागवत के अनुसार वितथ राजा के पुत्र का नाम ।
११. साहस । उत्साह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्यु m. (L. also f.) spirit, mind, mood, mettle (as of horses), RV.; TS.; Br.
high spirit or temper, ardour, zeal, passion, RV. &c. &c.
rage, fury, wrath, anger, indignation, ib. (also personified, esp. as Agni or Kāma or as a Rudra; मन्युं √ कृ, with loc. or acc. with प्रति, ‘to vent one's anger on, be angry with’)
grief, sorrow, distress, affliction, MBh.; Kāv. &c.
sacrifice, Nalac.
N. of a king (son of Vitatha), BhP.
(with तापस), N. of the author of RV. x, 83; 84
(with वासिष्ठ), N. of the author of RV. ix, 97, 10-12.
मन्यु &c. See p. 786, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (786,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्युः [मन्-युच् Uṇ. 3. 20] 1 Anger, wrath, resentment, indignation, rage: R. 2. 32, 49; 11. 46. --2 Grief, sorrow, affliction, distress; U. 4. 3; Ki. 1. 35; Bk. 3. 49. --3 Wretched or miserable state, [] meanness. --4 A sacrifice. --5 Spirit, mettle, courage (as of horses). --6 Ardour, zeal. --7 Pride. --8 An epithet of Śiva. --9 Of Agni.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्यु पु० मन--युच् न अनादेशः । १ शोके २ दैन्ये ३ क्रतौ ४ क्रोधे च अमरः ५ अहङ्कारे च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्युः, पुं, (मन्यते ज्ञायतेऽसौ । मन + “यजिमनि- शुन्धिदसिजनिभ्यो युच् ।” उणा० ३ । २० । इति युच् ।) शोकः । (यथा, भट्टिकाव्ये । ६ । ३० । “मन्युर्म्मन्ये ममास्तम्भीद्बिषादोऽस्तभदुद्य- तिम् ॥”) [] दैन्यम् । क्रतुः । (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । १ । १७४ । “आविर्बभूवाभिमन्युः शतमन्युरिवापरः ॥”) क्रोधः । इत्यमरः । ३ । ३ । १५३ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ७९ । ५ । “यः सन्धारयते मन्युं योऽतिवादांस्तितिक्षते । यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम् ॥”) अहङ्कारः । इति शब्दरत्नावली ॥ (क्रोधाभि- मानिदेवः । यथा, ऋग्वेदे । १० । ८३ । १ । “यस्ते मन्यो ! विधद्वज्र सायक सह ओजः पुष्यति विश्वमानुषक् ॥” वितथपुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २१ । १ । “वितथस्य सुतान् मन्योर्बृहत्क्षत्त्रो जय- स्ततः ॥” रुद्रदेवः । यथा, भागवते । ४ । ५ । ५ । “आज्ञप्त एव कुपितेन मन्युना स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-631-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मन्यूमन्यु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: मन्यु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | मन्यु (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
ऊयवे धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: ऊय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊय् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मन्यू 📚 ➤ क्रोध,रोष, नाराजगी, कोप, गुस्सा
संस्कृत: शोकः, कोपः, दैन्यम्, यज्ञः · पर्याय: शोक, शुच्

ऊय 📚 ➤ बुनना, बटना
संस्कृत: तन्तुसन्ताने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मन्यु 📚स्त्रोत्र🟠🔵🟣🟢🟤
व् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मन्यु
शोक (१.७.२६) — शोक, शुच्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मन्यूयमन्यू + ऊयदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मन्यू: मन् + युच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें