🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:53:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मव्य

अर्थ: बांधना, रोकना

संस्कृत: बन्धने

अंग्रेज़ी: to hinder, to tie, to bind, to stop, to resist

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मव्य् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अव्यय — मव्य् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  3. अव्यय — मव्य् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  4. अव्यय — मव् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  5. मव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मव्य् + ण्यत्
  6. मव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मव्य् + ण्यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मव्य् (भ्वादिगण) · अर्थ: बांधना, रोकना (बन्धने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममव्यतात् / मव्यताद् / मव्यतुमव्यताम्मव्यन्तु
मध्यममव्य / मव्यतात् / मव्यताद्मव्यतम्मव्यत
उत्तममव्यानिमव्यावमव्याम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मव्यति · लिट्: ममव्य · लुट्: मव्यिता · लृट्: मव्यिष्यति · लोट्: मव्यतात् · लङ्: अमव्यत् · विधिलिङ्: मव्येत् · आशीर्लिङ्: मव्यात् · लुङ्: अमव्यीत् · लृङ्: अमव्यिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मव्यन · ण्वुल्: मव्यकः · तृच्: मव्यिता · ण्यत्: मव्यः · तव्य: मव्यितव्यः · अनीयर्: मव्यनीयः · क्त: मव्यितः · क्तवतु: मव्यितवान् · शतृ: मव्यन् · स्य-शतृ: मव्यिष्यन् · क्त्वा: मव्यित्वा · ल्यप्: प्रमव्य · तुमुन्: मव्यितुम् · णमुल्: मव्यम् · घञ्: मव्यः · क्तिन्: मति · क्वसु: ममवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मव्य्
मव्य्
mavy
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मव्य् (cf. √ मव्) cl. 1. P. (Dhātup. xv, 1) मव्यति (fut. मव्यिता, Pāṇ. vi, 4, 49, Sch.), to bind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (793,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मव्य् {c1c} P. (मव्यति) To bind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0849-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मव्यमव्य् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — मव्य् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) | अव्यय — मव्य् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मव्य 📚 ➤ बांधना, रोकना
संस्कृत: बन्धने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मव्य् 📚(cf. √ मव्) cl. 1. P. (Dhātup. xv, 1) मव्यति (fut. मव्यिता, Pāṇ. vi, 4…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें