🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:55:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मशकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मशकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मशकः

अर्थ: मच्छर, पिस्सू, डांस

व्युत्पत्ति: मंश् + वुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मशक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मशक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामशकःमशकौमशकाः
द्वितीयामशकम्मशकौमशकान्
तृतीयामशकेनमशकाभ्याम्मशकैः
चतुर्थीमशकायमशकाभ्याम्मशकेभ्यः
पञ्चमीमशकात् / मशकाद्मशकाभ्याम्मशकेभ्यः
षष्ठीमशकस्यमशकयोःमशकानाम्
सप्तमीमशकेमशकयोःमशकेषु
सम्बोधनहे मशकहे मशकौहे मशकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मशक
मशक
maśaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मशक २ संज्ञा पुं॰ [सं]
१. मच्छड़ ।
२. गार्ग्य गोव में उत्पन्न एक आचार्य का नाम जो एक कल्पसूत्र के रचयिता थे ।
३. महाभारत के अनुसार शकद्वीप में क्षत्रियों का एक निवासस्थान ।
४. मसा नामक चर्मरोग ।
मशक २ संज्ञा स्त्री॰ [फा़॰] चमडे़ का बना हुआ थैला जिसमें पानी भरकर एक स्थान से दूसरे पर ले जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मशक m. a mosquito, gnat, any fly that bites or stings, AV. &c. &c.
a partic. skin disease (causing dark bean-like pustules or eruptions), VarBṛS.; Suśr.
a leather water-bag, KātyŚr.
N. of a preceptor with the patr. Gārgya (the composer of a Kalpa-sūtra), Lāṭy. (IW. 176)
N. of the district in Śāka-dvīpa inhabited by Kṣatriyas, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (793,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मशकः [मश्-वुन्] 1 A mosquito, gnat; सर्वं खलस्य चरितं मशकः करोति H. 1. 81; Ms. 1. 85. --2 A particular disease of the skin. --3 A leather water-bag. --4 N. of a district in Śākadvīpa inhabited by Kṣatriyas. --Comp. --कुटिः --टी f., --वरणं a whisk for scaring away mosquitos. --हरी a mosquito-curtain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0849-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मशक पु० मश--वुन् । १ कीटभेदे (मशा) राजनि० । २ चर्म- मयजलपात्रभेदे ३ रोगभेदे शब्दर० । तद्रोगलक्षणं यथा [] “अवेदनं स्थिरं चैव यत्तु गात्रे प्रदृश्यत । माषवत् कृष्णमुत्पन्न मलिनं मशकं दिशेत्” गरु० पु० १७५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4739-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मशकः, पुं, (मशति ध्वनतीति । मश् + अच् । संज्ञायां कन् ।) कीटविशेषः । मशा इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । वज्रतुण्डः २ सूच्यास्यः ३ सूक्ष्म- मक्षिकः ४ रात्रिजागरदः ५ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, श्रीमद्भागवते । ३ । ३१ । २७ । “तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादयः । रुदन्तं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा ॥”) तन्नाशकधूपो यथा, -- “त्रिफलार्ज्जुनपुष्पाणि भल्लातकशिरीषकम् । लाक्षासर्ज्जरसश्चैव विडङ्गश्चैव गुग्गुलुः । एतैर्धूपैर्म्मक्षिकाणां मशकानां विनाशनम् ॥” इति गारुडे १८१ अध्यायः ॥ चर्म्मभेदः । स तु स्वनामख्यातचर्म्मनिर्म्मित- स्नेहादिपात्रम् । रोगविशेषः । माशा इति हिन्दी । आँचिल इति वङ्गभाषा ॥ इति शब्द- रत्नावली ॥ * ॥ मशकरोगमाह । “अवेदनं स्थिरञ्चैव यत्तु गात्रे प्रदृश्यते । माषवत् कृष्णमुत्सन्नं मलिनं मशकं दिशेत् ॥” स्थिरं अचलम् । अस्य चिकित्सा यथा, -- “चर्म्मकीलं जतुमणिं मशकांस्तिलकालकान् । उत्कृत्य शस्त्रेण दहेत् क्षाराग्निभ्यामशेषतः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ अपि च “लशुनानान्तु चूर्णस्य घर्षो मशकनाशनः ।” इति गारुडे १७५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-648-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मशक" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मशकःमशक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मशकः 📚 ➤ मच्छर, पिस्सू, डांस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मशक 📚मच्छड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें