🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:21:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मशायरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मशाय+राः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मशाय

अर्थ: विचारणा

व्युत्पत्ति: मृश् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मश (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. मश (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मश् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामशःमशौमशाः
द्वितीयामशम्मशौमशान्
तृतीयामशेनमशाभ्याम्मशैः
चतुर्थीमशायमशाभ्याम्मशेभ्यः
पञ्चमीमशात् / मशाद्मशाभ्याम्मशेभ्यः
षष्ठीमशस्यमशयोःमशानाम्
सप्तमीमशेमशयोःमशेषु
सम्बोधनहे मशहे मशौहे मशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

राः

अर्थ: देना, मिल जाना

संस्कृत: दाने

अंग्रेज़ी: to give, to grant

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. रै (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रै (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. रै (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. रै (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्
  8. रा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रा (अदादिगण) · अर्थ: देना, मिल जाना (दाने)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरात् / अराद्अराताम्अरान् / अरुः
मध्यमअराःअरातम्अरात
उत्तमअराम्अरावअराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: राति · लिट्: ररौ · लुट्: राता · लृट्: रास्यति · लोट्: रातात् · लङ्: अरात् · विधिलिङ्: रायात् · आशीर्लिङ्: रायात् · लुङ्: अरासीत् · लृङ्: अरास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राण · ण्वुल्: रायकः · तृच्: राता · यत्: रेयः · तव्य: रातव्यः · अनीयर्: राणीयः · क्त: रातः · क्तवतु: रातवान् · शतृ: रान् · स्य-शतृ: रास्यन् · क्त्वा: रात्वा · ल्यप्: प्रराय · तुमुन्: रातुम् · णमुल्: रायम् · घञ्: रायः · क्तिन्: राति · क्वसु: ररिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मश
मश
maśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मश संज्ञा पुं॰ [सं]
१. क्रोध ।
२. मच्छड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मश m. a hum, humming, L.
anger, L.
a gnat, mosquito, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (793,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मशः 1 A mosquito. --2 Hum, humming. --3 Anger. --Comp. --हरी a mosquito-curtain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0849-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मश ध्वनौ अक० कोपे सक० भ्वा० पर० सेट् । मशति अमशीत्--अमाशीत् मेशतुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4739,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मश, ध्वनौ । कोपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-अक०-सेट् ।) मशति मशकः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-648-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मशायमश (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मश् + अच्)
अन्य सम्भावना: मश (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मश् + अच्
राःरा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: रै (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रै (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मशाय 📚 ➤ विचारणा

राः 📚 ➤ देना, मिल जाना
संस्कृत: दाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मश 📚क्रोध🟠🔵🟣🟢🟤
र् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मशाय: मश् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें