🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:03:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

महतु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

महतु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

महतु

अर्थ: पूजा करना

संस्कृत: पूजायाम्

अंग्रेज़ी: to worship,to revere

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मह् (भ्वादिगण) · अर्थ: पूजा करना (पूजायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममहतात् / महताद् / महतुमहताम्महन्तु
मध्यममह / महतात् / महताद्महतम्महत
उत्तममहानिमहावमहाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: महति · लिट्: ममाह · लुट्: महिता · लृट्: महिष्यति · लोट्: महतात् · लङ्: अमहत् · विधिलिङ्: महेत् · आशीर्लिङ्: मह्यात् · लुङ्: अमहीत् · लृङ्: अमहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: महन · ण्वुल्: माहकः · तृच्: महिता · ण्यत्: माह्यः · तव्य: महितव्यः · अनीयर्: महनीयः · क्त: महितः · क्तवतु: महितवान् · शतृ: महन् · स्य-शतृ: महिष्यन् · क्त्वा: महित्वा · ल्यप्: प्रमह्य · तुमुन्: महितुम् · णमुल्: माहम् · घञ्: माहः · क्तिन्: माढि · क्वसु: मेहिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मह्
मह्
mah
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मह् (orig. मघ्; cf. also √ मंह्) cl. 1. 10. P. (Dhātup. xvii, 81; xxxv, 15) महति, महयति (Ved. and ep. also Ā. महते, ˚हयते; p. महत्, q.v.; pf. ममाह Gr.; मामहे; Subj. मामहन्त, मामहस्, RV.; aor. अमहीत् Gr.; fut. महिता, महिष्यति, ib.; ind.p. महित्वा, MBh.; inf. महे, and महये, q.v.) to elate, gladden, exalt, arouse, excite, RV.; Br.; Kauś.; ChUp.; MBh.; to magnify, esteem highly, honour, revere, MBh.; Kāv. &c.; (Ā.) to rejoice, delight in (instr. or acc.), RV. iii, 52, 6; vi, 15, 2; to give, bestow, ib. i, 94, 6; 117, 17; v, 27, 1 &c.
मह् [cf. Gk. μέγ-ας; Lat. magnus, mactus; Old Germ. michel; Eng. mickle, much.]
2. मह् mf(ई or = m.)n. great, strong, powerful mighty, abundant, RV.; VS.
(with पितृ or मातृ) old, aged, RV. i, 71, 5; v, 41, 15 &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (794,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मह् I. {c1c} P., {c10c} U. (महति, महयति-ते, महित) 1 To honour, respect, hold in great esteem, worship, revere, value greatly; गोप्तारं न निधीनां महयंति महेश्वरं विबुधाः Subhāṣ.; जयश्रीविन्यस्तैर्महित इव मंदारकुसुमैः Gīt. 11; स्त्री पुमानित्यनास्थैषा वृत्तं हि महितं सतां Ku. 6. 12; Ki. 5. 7, 24; Bk. 10. 2; R. 5. 25, 11. 49. --2 To delight, gladden. --3 To increase, aggrandize --4 (Atm.) To delight in. --5 To be honoured. (Ved. in the last four senses) II. {1} A (महते) To grow or increase.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0849-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
महतुमह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

महतु 📚 ➤ पूजा करना
संस्कृत: पूजायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मह् 📚(orig. मघ्; cf. also √ मंह्) cl. 1. 10. P. (Dhātup. xvii, 81; xxxv, 15…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें