🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:11:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मांसलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मांसलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मांसलः

अर्थ: मांस से भरा हुआ

संस्कृत: बलवान् · पर्याय: बलवत्, अंसल

व्युत्पत्ति: मांस + लच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मांसल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मांसल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामांसलःमांसलौमांसलाः
द्वितीयामांसलम्मांसलौमांसलान्
तृतीयामांसलेनमांसलाभ्याम्मांसलैः
चतुर्थीमांसलायमांसलाभ्याम्मांसलेभ्यः
पञ्चमीमांसलात् / मांसलाद्मांसलाभ्याम्मांसलेभ्यः
षष्ठीमांसलस्यमांसलयोःमांसलानाम्
सप्तमीमांसलेमांसलयोःमांसलेषु
सम्बोधनहे मांसलहे मांसलौहे मांसलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मांसल
मांसल
māṃsala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मांसल १ वि॰ [सं॰]
१. मांस से भरा हुआ । मांसपूर्ण (अंग) । जैसे,चूतड़, जाँघ आदि । उ॰—गजहस्तप्राय जानुयुगल पीन मांसल कूर्मपृष्ठाकार श्रोणी गँभीर ।—वर्ण॰, पृ॰ ४ ।
२. मोटा ताजा । पुष्ट ।
३. भरा या गदराया हुआ । उ॰—प्राणों की मर्मर से मुखारित जीवन का मांसल हरियाली ।—युगांत, पृ॰ २ ।
४. बलवान् मजबूत । द्दढ़ ।
५. रक्ताभ । लाल । उ॰—पत्रों में मांसल रंग खिला ।—युगांत, पृ॰ ८ ।
मांसल २ संज्ञा पुं॰
१. काव्य में गौड़ी रीति का एक गुण ।
२. उड़द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मांसल mfn. fleshy, VarBṛS.; Daś.; Suśr.
bulky, powerful, strong (also applied to sound), Uttarar.; Bālar.
pulpy (as fruit), MW.
मांसल m. Phaseolus Radiatus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (805,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मांसल a. [मांस-लच्; cf. अंसल] 1 Fleshy. --2 Muscular, lusty, brawny U. 1. --3 Fat, strong, powerful; शाखाः शतं मांसलाः Bv. 1. 34. --4 Deep (as sound); ध्वनिश्च मांगल्यमृदंगमांसलः U. 6. 25; प्रतिभिन्नपुष्करावर्तकत्तनितमांसलो वाङ्निर्घेष Mv. 2. --5 Increased in bulk or quantity; Māl. 9. 13. --6 Pulpy (as fruit). --7 Dense, thick.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0856-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मांसल त्रि० मांस + बलवत्यर्थे लच । १ बलवति असर । २ स्थूले ३ पुष्टे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4746,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मांसलं, क्ली, (मांसं तद्बत् पुष्टिकरो गुणोऽस्त्य- स्यास्मिन् वा । मांस + “सिध्मादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ९७ । इति लच् ।) काव्यस्य गौडीरीत्य- न्तर्गतस्य ओजोगुणस्याङ्गविशेषः । यथा, -- “ओजः समासभूयस्त्वं मांसलं पदडम्बरम् ॥” इति काव्यचन्द्रिका ॥
मांसलः, त्रि, (अतिशयमांसमस्त्यस्येति । मांस + “सिध्मादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ५७ । इति लच् ।) बलवान् । इत्यमरः । ३ । ६ । ४४ । स्थूलः । यथा, गारुडे ६६ अध्याये । “निस्वाश्च बहुरेखाः स्युर्निर्द्रव्याश्चिवुकैः कृशैः । मांसलैश्च धनोपेतैरवक्रैरधरैर्नृपाः ॥” (मांसयुक्तः । यथा, बृहत्संहितायाम् । ६८ । २८ । “हृदयं समुन्नतं पृथु न वेपनं मांसलञ्च नृपतीनाम् ॥” अतिबहुलः । यथा, नैषधे । ९ । २७ । “ह्रदस्य हंसावलिमांसलश्रियो बलाकयेव प्रबला विडम्बना ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-685-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मांसल" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मांसलःमांसल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मांसलः 📚 ➤ मांस से भरा हुआ
संस्कृत: बलवान् · पर्याय: बलवत्, अंसल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मांसल 📚मांस से भरा हुआ । मांसपूर्ण (अंग) । जैसे,चूतड़, जाँघ आदि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मांसल
बलवान् (२.६.४४) — बलवान्, अंसल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬