🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:25:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मानज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मान्+अज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मान्

अर्थ: नापना, तौलना, अनुमान से सिद्ध करना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: माने

अंग्रेज़ी: to measure,to weigh,to limit,to compare in size

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मात् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मा + शतृ
  2. मा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. मात् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मा + शतृ
  4. म (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मात् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामान्मान्तौमान्तः
द्वितीयामान्तम्मान्तौमातः
तृतीयामातामाद्भ्याम्माद्भिः
चतुर्थीमातेमाद्भ्याम्माद्भ्यः
पञ्चमीमातःमाद्भ्याम्माद्भ्यः
षष्ठीमातःमातोःमाताम्
सप्तमीमातिमातोःमात्सु
सम्बोधनहे मान्हे मान्तौहे मान्तः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मा (अदादिगण) · अर्थ: नापना, तौलना, अनुमान से सिद्ध करना (माने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममातिमातःमान्ति
मध्यममासिमाथःमाथ
उत्तममामिमावःमामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: माति · लिट्: ममौ · लुट्: माता · लृट्: मास्यति · लोट्: मातात् · लङ्: अमात् · विधिलिङ्: मायात् · आशीर्लिङ्: मेयात् · लुङ्: अमासीत् · लृङ्: अमास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मान · ण्वुल्: मायकः · तृच्: माता · यत्: मेयः · तव्य: मातव्यः · अनीयर्: मानीयः · क्त: मितः · क्तवतु: मितवान् · शतृ: मान् · स्य-शतृ: मास्यन् · क्त्वा: मित्वा · ल्यप्: प्रमाय · तुमुन्: मातुम् · णमुल्: मायम् · घञ्: मायः · क्तिन्: मिति · क्वसु: ममिवान्

अज

अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना

संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

अंग्रेज़ी: to go,to drive,to throw,to ride

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना (गतिक्षेपणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअजतात् / अजताद् / अजतुअजताम्अजन्तु
मध्यमअज / अजतात् / अजताद्अजतम्अजत
उत्तमअजानिअजावअजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अजति · लिट्: विवाय · लुट्: अजिता · लृट्: अजिष्यति · लोट्: अजतात् · लङ्: आजत् · विधिलिङ्: अजेत् · आशीर्लिङ्: वीयात् · लुङ्: अवैषीत् · लृङ्: अवेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अजन · ण्वुल्: वायकः · तृच्: अजिता · ण्यत्: वैयः · तव्य: अजितव्यः · अनीयर्: वयनीयः · क्त: अजितः · क्तवतु: अजितवान् · शतृ: अजन् · स्य-शतृ: अजिष्यन् · क्त्वा: अजित्वा · ल्यप्: प्राज्य · तुमुन्: अजितुम् · णमुल्: वायम् · घञ्: आजः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मात
मात
māta
ⓘ "मात्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मात १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मातृ]
१. जननी । माता । उ॰— तात को न मात को न भ्रात को कहा कियो ।— पद्माकर (शब्द॰) ।
२. कोई पूज्य या आदरणीय बड़ी महिला । उ॰— को जान मात विंझती पीर । सौति को साल सालै सरीर ।—गृ॰ रा॰, १ । ३७५ ।
मात २ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰] पराजय । हार । उ॰— रविकुल रवि प्रताप के आगे रिपुकुल मानत मात ।— राधाकृष्णदास (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—देना ।
मात ३ वि॰ [अ॰] पराजित । उ॰—(क) तुव दृग सतरँज बाज सों मेरो वस न बसति । पातसाह मन को करै छवि सह देकर मात ।—रसनिधि (शब्द॰) । (ख) देख्यौ बादशाह् भाव, कूद परे गहे पाव, देखि करामात मात भए सव लोक हैं ।—विश्व- नाथ सिंह (शब्द॰) । (ग) जासों मातलि मात अरुग गति जाति सदा रुक ।— गोपाल (शब्द॰) ।
मात पु ४ वि॰ [सं॰ मत्त] मदमस्त । मतवाला । (क्व॰) । उ॰— वदन प्रभा सय चंचल लोचन, आनंद उर न समात । मानहुँ भौंह जुवा रथ जीते, ससि नचवत मृग मात ।— सूर॰, १० । १८०५ ।
मात † ५ संज्ञा स्त्री॰[सं॰ मात्रा] मात्रा । परिमाण । उ॰— आयौ खेजड़ लै असुर मेछ परक्खण मात ।— रा॰ रू॰, पृ॰ ३३० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मात mfn. (for 2. and 3. See pp. 806 and 807) formed, made, composed (?), RV. v, 45, 6 (others, ‘fr. √ मन्’, others, ‘माता, mother’; cf. देव-मात).
2. मात m. (for 1. See p. 804, col. 2; for 3. under 2. मातृ, p. 807, col. 2) metron. fr. मति
3. मात (for 1. and 2. See pp. 804 and 806) ifc. after a proper N. = मातृ, Pāṇ. vi, 1, 14; Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (804,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मात्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मान्मात् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मा + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: मा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | मात् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मा + शतृ
अजअज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मान् 📚 ➤ नापना, तौलना, अनुमान से सिद्ध करना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: माने

अज 📚 ➤ जाना, हांकना, दौड़ाना, फेंकना
संस्कृत: गतिक्षेपणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मात् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
अज् 📚cl. 1. P. (defect., supplemented fr. √ वी), अजति, आजीत्, अजितुम्, to …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मानजमान् + अजहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मान्: मा + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें