🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:25:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मार्ग्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मार्ग्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मार्ग्य

अर्थ: संस्कार करना, पूर्ण करना, तैयार करना, सिद्ध करना, जाना, घूमना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: संस्कारगत्योः

अंग्रेज़ी: to do cultural rites, to cultivate, to complete, to prepare, to turn, to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — मार्ग + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — मार्ग + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. अव्यय — मार्ग् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  4. अव्यय — मार्ग् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  5. मार्ग्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मृज् + ण्यत्
  6. मार्ग्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: मृज् + ण्यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मार्ग (चुरादिगण) · अर्थ: संस्कार करना, पूर्ण करना, तैयार करना, सिद्ध करना, जाना, घूमना (संस्कारगत्योः)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममार्गयतिमार्गयतःमार्गयन्ति
मध्यममार्गयसिमार्गयथःमार्गयथ
उत्तममार्गयामिमार्गयावःमार्गयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मार्गयति · लट् (आत्मने.): मार्गयते · लिट्: मार्गयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): मार्गयाञ्चक्रे · लुट्: मार्गयिता · लुट् (आत्मने.): मार्गयिता · लृट्: मार्गयिष्यति · लृट् (आत्मने.): मार्गयिष्यते · लोट्: मार्गयतात् · लोट् (आत्मने.): मार्गयताम् · लङ्: अमार्गयत् · लङ् (आत्मने.): अमार्गयत · विधिलिङ्: मार्गयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): मार्गयेत · आशीर्लिङ्: मार्ग्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मार्गयिषीष्ट · लुङ्: अममार्गत् · लुङ् (आत्मने.): अममार्गत · लृङ्: अमार्गयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अमार्गयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मार्गण · ण्वुल्: मार्गकः · तृच्: मार्गयिता · यत्: मार्ग्यः · तव्य: मार्गयितव्यः · अनीयर्: मार्गणीयः · क्त: मार्गितः · क्तवतु: मार्गितवान् · शतृ: मार्गयन् · स्य-शतृ: मार्गयिष्यन् · शानच्: मार्गयमाणः · क्त्वा: मार्गयित्वा · ल्यप्: प्रमार्ग्य · तुमुन्: मार्गयितुम् · णमुल्: मार्गम् · क्तिन्: मार्क्ति · क्वसु: मार्गयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मार्ग्
मार्ग्
mārg
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
वीथी (3.3.94)
मार्गशीर्ष मास के नाम (1.4.16) सहस् · आग्रहायणिक
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मार्ग् (properly Nom. fr. मार्ग; cf. √ मृग्) cl. 1. 10. P. (Dhātup. xxxiv, 39) मार्गति, मार्गयति (ep. also Ā. मार्गते; pf. ममार्ग Gr.; aor. अमार्गीत्, ib.; fut., मार्गिता, ib.; मार्गेष्यति, R.; inf. मार्गितुम्, R.; ind.p. मार्गित्वा, ib.), to seek, look for, MBh.; Hariv.; R.; to search through, ib.; to seek after, strive to attain, MBh.; Var.; BhP.; to endeavour to buy, Kathās.; to request, ask, beg, solicit anything from any one (with abl. of pers. and acc. of thing, or with two acc.), MBh.; Kāv. &c.; to ask (a girl) in marriage, Śatr.; (cl. 10. P. मार्गयति), to purify, adorn; to go (?), Dhātup. xxxii, 74.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (812,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मार्ग् {vI.v} {c1c} P., {c10c} U. (मार्गति, मार्गयति-ते) 1 To seek, seek for. --2 To hunt after, chase. --3 To strive to attain, strive after; आत्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिंदया । स्वगुणैरेव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात् Subhāṣ. --4 To solicit, beg, ask for; वरं वरेण्यो नृपतेरमा र्गीत् Bk. 1. 12; Y. 2. 66. --5 To ask in marriage. --6 To seek through, trace out. {vII.v} {c10c} U. (मार्गयति-ते) 1 To go, move. --2 To decorate, adorn. --WITH परि to seek, look out for.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0862-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मार्ग्यअव्यय — मार्ग + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — मार्ग + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | अव्यय — मार्ग् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मार्ग्य 📚 ➤ संस्कार करना, पूर्ण करना, तैयार करना, सिद्ध करना, जाना, घूमना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: संस्कारगत्योः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मार्ग् 📚(properly Nom. fr. मार्ग; cf. √ मृग्) cl. 1. 10. P. (Dhātup. xxxiv, 39…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मार्ग्य: मार्ग + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬