🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:02:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मितिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मितिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मितिः

अर्थ: नापना, माप, तोल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मिति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मिति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामितिःमितीमितयः
द्वितीयामितिम्मितीमितीः
तृतीयामित्यामितिभ्याम्मितिभिः
चतुर्थीमितये / मित्यैमितिभ्याम्मितिभ्यः
पञ्चमीमितेः / मित्याःमितिभ्याम्मितिभ्यः
षष्ठीमितेः / मित्याःमित्योःमितीनाम्
सप्तमीमितौ / मित्याम्मित्योःमितिषु
सम्बोधनहे मितेहे मितीहे मितयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मिति
मिति
miti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मिति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मान । परिमाण । उ॰—गारुड़िय ग्रह्मौ अंमृत मितिय विषम विष्ष मल उत्तरै ।—पृ॰ रा॰, ६१ । १५५८ ।
२. सीमा । हद । मान मानतिति । उ॰—रामकथा कै मिति जग नाहीं । असि प्रतीति तिन्हके मन माहीं ।—मानस, १ ।३३ ।
३. काल की अवधि । दिया हुआ वक्त । मुहा॰—मिति पूजना = आयु के दिन पूरा होना । दे॰ मिती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मिति f. (for 2. See p. 816, col. 1) fixing, erecting, establishing, RV.
2. मिति f. (for 1. See p. 815, col. 3) measuring, measure, weight, VarBṛS.; ŚārṅgS.
accurate knowledge, evidence, MāṇḍUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (815,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मितिः f. [मा-मि-क्तिन्] 1 Measuring, a measure, weight. --2 Accurate knowledge. --3 Proof, evidence. --4 Determination.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0865-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मिति स्त्री मा--मि--वा क्तिन् । १ ज्ञाने, २ माने, ३ अवच्छेदे, ४ विक्षेपे च । ज्ञानमात्रस्य मितिमातृमेयविषयकत्वमिति गुरवः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4753,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मितिः, स्त्री, (मीयते इति । मा + भावे क्तिन् ।) मानम् । विज्ञानम् । अवच्छेदः । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा, कुसुमाञ्जलौ । ४६ । ४ । “मितिः सम्यक् परिच्छित्तिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-722-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "मिति" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मितिःमिति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मि + क्तिन्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मितिः 📚 ➤ नापना, माप, तोल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मिति 📚मान । परिमाण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मितिः: मि + क्तिन् — भाववाचक स्त्रीलिङ्ग कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें