🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:38:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मीलिता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मीलिता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मीलिता

अर्थ: आँखे मूदना, पलक मारना

संस्कृत: निमेषणे

अंग्रेज़ी: to blink, to wink

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मील् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. मीलिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मील् + क्त
  3. मील् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  4. मीलितृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मील् + तृच्
  5. मीलिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मील् + क्त
  6. मीलिता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मील् + क्त
  7. मीलित (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मील् + क्त
  8. मीलिता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: मील् + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मील् (भ्वादिगण) · अर्थ: आँखे मूदना, पलक मारना (निमेषणे)

लुट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममीलितामीलितारौमीलितारः
मध्यममीलितासिमीलितास्थःमीलितास्थ
उत्तममीलितास्मिमीलितास्वःमीलितास्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मीलति · लिट्: मिमील · लुट्: मीलिता · लृट्: मीलिष्यति · लोट्: मीलतात् · लङ्: अमीलत् · विधिलिङ्: मीलेत् · आशीर्लिङ्: मील्यात् · लुङ्: अमीलीत् · लृङ्: अमीलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मीलन · ण्वुल्: मीलकः · तृच्: मीलिता · ण्यत्: मील्यः · तव्य: मीलितव्यः · अनीयर्: मीलनीयः · क्त: मीलितः · क्तवतु: मीलितवान् · शतृ: मीलन् · स्य-शतृ: मीलिष्यन् · क्त्वा: मीलित्वा · ल्यप्: प्रमील्य · तुमुन्: मीलितुम् · णमुल्: मीलम् · घञ्: मीलः · क्तिन्: मील्ति · क्वसु: मिमील्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मील्
मील्
mīl
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मील् cl. 1. P. (Dhātup. xv, 10) मीलति (rarely Ā. ˚ते; pf. मिमील, Kāv.; aor. अमीलीत् Gr.; fut. मीलिता, मीलिष्यति, ib.; ind.p. -मील्य, RV.), to close the eyes, Gīt.; to close (intrans., said of the eyes), wink, twinkle, Hariv.; Kāv.; Pur.; (= मिल्) to assemble, be collected, Uttarar. : Caus. मीलयति (ep. also ˚ते; aor. अमिमीलत्, or अमीमिलत्, Pāṇ. vii, 4, 3), to cause to close, close (eyes, blossoms &c.), Kāv.; Pur. : Desid. मिमीलिषति Gr.: Intens. मेमील्यते, मेमील्ति, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मील् {c1c} P. (मीलति, मीलित) 1 To close (as the eyes), close or contract the eve-lids, wink, twinkle; पत्रे बिभ्यति मीलति क्षणमपि क्षिप्रं तदालोकनात् Gīt. 10. --2 To close, be closed or shut (as eyes or flowers); तयनयुगममीलत् Śi. 11. 2; तस्या मिमीलतुर्नेत्रे Bk. 14. 54. --3 To fade, disappear, vanish. --4 To meet or be collected (for मिल्). --Caus. ( मीलयति-ते) To cause to shut, close, shut (eyes, flowers &c.); न लोचनं मीलयितुं विषहे Ki. 3. 36; शेषान्मासान्गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा Me. 110.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0867-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मीलितामील् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मीलिता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मील् + क्त | मील् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मीलिता 📚 ➤ आँखे मूदना, पलक मारना
संस्कृत: निमेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मील् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xv, 10) मीलति (rarely Ā. ˚ते; pf. मिमील, Kāv.; aor.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬