🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:29:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुंजाट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुम्+जाट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुम्

अर्थ: शिव का विशेषण

व्युत्पत्ति: मुच् + डु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुःमूमवः
द्वितीयामुम्मूमून्
तृतीयामुनामुभ्याम्मुभिः
चतुर्थीमवेमुभ्याम्मुभ्यः
पञ्चमीमोःमुभ्याम्मुभ्यः
षष्ठीमोःम्वोःमूनाम्
सप्तमीमौम्वोःमुषु
सम्बोधनहे मोहे मूहे मवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

जाट

अर्थ: जमा होना, एकत्र होना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सङ्घाते

अंग्रेज़ी: to become matted, to become entangled

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जाट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जट् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जाट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजाटःजाटौजाटाः
द्वितीयाजाटम्जाटौजाटान्
तृतीयाजाटेनजाटाभ्याम्जाटैः
चतुर्थीजाटायजाटाभ्याम्जाटेभ्यः
पञ्चमीजाटात् / जाटाद्जाटाभ्याम्जाटेभ्यः
षष्ठीजाटस्यजाटयोःजाटानाम्
सप्तमीजाटेजाटयोःजाटेषु
सम्बोधनहे जाटहे जाटौहे जाटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जट् (भ्वादिगण) · अर्थ: जमा होना, एकत्र होना (सङ्घाते)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजटतिजटतःजटन्ति
मध्यमजटसिजटथःजटथ
उत्तमजटामिजटावःजटामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जटति · लिट्: जजाट · लुट्: जटिता · लृट्: जटिष्यति · लोट्: जटतात् · लङ्: अजटत् · विधिलिङ्: जटेत् · आशीर्लिङ्: जट्यात् · लुङ्: अजटीत् · लृङ्: अजटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जटन · ण्वुल्: जाटकः · तृच्: जटिता · ण्यत्: जाट्यः · तव्य: जटितव्यः · अनीयर्: जटनीयः · क्त: जटितः · क्तवतु: जटितवान् · शतृ: जटन् · स्य-शतृ: जटिष्यन् · क्त्वा: जटित्वा · ल्यप्: प्रजट्य · तुमुन्: जटितुम् · णमुल्: जाटम् · घञ्: जाटः · क्तिन्: जट्टि · क्वसु: जेटिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मु
मु
mu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. महेश ।
२. बंधन ।
३. और्ध्वदैहिक चिता ।
४. लालमायुक्त भूरा वा पिंगल रंग ।
५. मुक्ति । मोक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मु m. (only L.; cf. √ मू) a bond
N. of Śiva
final emancipation
a funeral pile or pyre
a reddish-brown or tawny colour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुः 1 An epithet of Śiva. --2 Bondage, confinement. --3 Final emancipation. --4 A funeral pile. --5 A reddish-brown or tawny colour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0867-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मु पु० मोचयति जीवान् ण्यर्थे मुच डु । १ महेशे हट्टच० २ बन्धने एका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुः, पुं, (मव् + बाहुलकात् डुन् । टिलोपश्च ।) बन्धनम् । इत्येकाक्षरकोषः ॥ महेशः । इति हड्डचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-728-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुम्मु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
जाटजाट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: जट् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुम् 📚 ➤ शिव का विशेषण

जाट 📚 ➤ जमा होना, एकत्र होना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: सङ्घाते

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मु 📚महेश🟠🔵🟣🟢🟤
जाट 📚भारतवर्ष की एक प्रसिद्ध जाति जो समस्त पंजाब, सिंध, राजपूताने और उत्तर …🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मुंजाटमुम् + जाटअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • जाट: जट् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें