🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:58:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुण्डय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुण्डय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुण्डय

अर्थ: स्वछ करना, स्वछ होना

संस्कृत: मार्जने

अंग्रेज़ी: to cleanse, to purify

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुण्ड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मुण्ड् (भ्वादिगण) · अर्थ: स्वछ करना, स्वछ होना (मार्जने)

लोट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममुण्डताम्मुण्डेताम्मुण्डन्ताम्
मध्यममुण्डस्वमुण्डेथाम्मुण्डध्वम्
उत्तममुण्डैमुण्डावहैमुण्डामहै

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मुण्डते · लिट् (आत्मने.): मुमुण्डे · लुट् (आत्मने.): मुण्डिता · लृट् (आत्मने.): मुण्डिष्यते · लोट् (आत्मने.): मुण्डताम् · लङ् (आत्मने.): अमुण्डत · विधिलिङ् (आत्मने.): मुण्डेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मुण्डिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमुण्डिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अमुण्डिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मुण्डन · ण्वुल्: मुण्डकः · तृच्: मुण्डिता · ण्यत्: मुण्ड्यः · तव्य: मुण्डितव्यः · अनीयर्: मुण्डनीयः · क्त: मुण्डितः · क्तवतु: मुण्डितवान् · शानच्: मुण्डमानः · क्त्वा: मुण्डित्वा · ल्यप्: प्रमुण्ड्य · तुमुन्: मुण्डितुम् · णमुल्: मुण्डम् · घञ्: मुण्डः · क्तिन्: मुण्टि · क्वसु: मुमुण्ड्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुण्ड्
मुण्ड्
muṇḍ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
मुँडे सिर वाला (2.6.48) मुण्डित
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुण्ड् (prob. artificial, to serve as the supposed source of the words below) cl. 1. P. to cut (खण्डने = छिदि), Dhātup. ix, 40; to crush, grind, ix, 38 (v.l. for मुट्); cl. 1. Ā. ‘to cleanse’ or ‘to sink’ or ‘to shave’ (मार्जने v.l. मग्ने and मुण्डने), viii, 22 : Caus. मुण्डयति (or मुण्डापयति, Divyāv.) See मुण्डय below.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (822,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुंड् {vI.v} {c1c} P. (मुंडति) 1 To shave, shear; श्रावक मुंडितमुंडो नक्षत्राणि पृच्छसि Mu. 5; Mk. 8. 3, 11. --2 To crush, grind. {vII.v} {c1c} A. (मुंडते) To sink.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0870-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुण्डयमुण्ड् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुण्डय 📚 ➤ स्वछ करना, स्वछ होना
संस्कृत: मार्जने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुण्ड् 📚(prob. artificial, to serve as the supposed source of the words below)…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें