🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:02:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुदग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुत्+अग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुत्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: आनन्दः · पर्याय: प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मुद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

अग

अर्थ: टेढ़ा चलना

संस्कृत: कुटिलायां गतौ

अंग्रेज़ी: to move tortuously, to limp

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अग् (भ्वादिगण) · अर्थ: टेढ़ा चलना (कुटिलायां गतौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअगतात् / अगताद् / अगतुअगताम्अगन्तु
मध्यमअग / अगतात् / अगताद्अगतम्अगत
उत्तमअगानिअगावअगाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अगति · लिट्: आग · लुट्: अगिता · लृट्: अगिष्यति · लोट्: अगतात् · लङ्: आगत् · विधिलिङ्: अगेत् · आशीर्लिङ्: अग्यात् · लुङ्: आगीत् · लृङ्: आगिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अगन · ण्वुल्: आगकः · तृच्: अगिता · ण्यत्: आग्यः · तव्य: अगितव्यः · अनीयर्: अगनीयः · क्त: अगितः · क्तवतु: अगितवान् · शतृ: अगन् · स्य-शतृ: अगिष्यन् · क्त्वा: अगित्वा · ल्यप्: प्राग्य · तुमुन्: अगितुम् · णमुल्: आगम् · घञ्: आगः · क्तिन्: अक्ति · क्वसु: आगिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुद्
मुद्
mud
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मुद् cl. 10. P. मोदयति, to mix, mingle, blend, unite, Dhātup. xxxiii, 66.
2. मुद् cl. 1. Ā. (Dhātup. ii, 15) मोदते (ep. and mc. also P. ˚ति; pf. मुमोद, RV.; मुमुदे, MBh. &c.; aor. अमोदिष्ट Gr.; Pot. मुदीमहि, RV.; Prec. मोदिषीष्ठास्, AV.; fut. मोदिता Gr.; मोदिष्यते, MBh.; ind.p. -मोदम्, MBh.), to be merry or glad or happy, rejoice, delight in (instr. or loc.), RV. &c. &c.: Caus., मोदयति, ˚ते (aor. अमूमुदत्), to gladden, give pleasure, exhilarate, MBh.; Bhaṭṭ. : Desid., of Caus. मुमोदयिषति, ŚBr. : Desid. मुमोदिषते or मुमुदिषते, Pāṇ. i, 2, 26 : Intens. मोमुद्यते, मोमुदीति, मोमोत्ति Gr.
3. मुद् f. joy, delight, gladness, happiness (also pl.), RV. &c. &c.
Joy personified (as a daughter of Tuṣṭi), BhP.
intoxication, frenzy, W.
a species of drug (= वृद्धि), W.
a woman (?), L.
pl. N. of a class of Apsaras, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (822,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुद् {vI.v} {c10c} U. (मोदयति-ते) 1 To mix, blend. --2 To cleanse, purify. {vII.v} {c1c} A. (मोदते, मुदित; desid. मुमुदिषते or मुमोदिषते) To rejoice, be glad or happy, be joyful or delighted; यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः Bg. 16. 15; Ms. 2. 232, 3. 191; Bk. 15. 97. --Caus. To please, delight, give pleasure, gratify.
मुद्, मुदा1 f. [मुद्-क्विप् वा टाप्] Joy, delight, pleasure, gladness, satisfaction; पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः R. 3. 25; अश्नन् पुरो हरितको मुदमादधानः Śi. 5. 58; 1. 23; विषादे कर्तव्ये विदधति जडाः प्रत्युत मुदं Bh. 3. 25; द्विपरणमुदा Gīt. 11; Ki. 5. 25; R. 7. 30. [1] Correction submitted by on 20170131. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/335. note: badly printed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0870-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुत्मुद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मुद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
अगअग् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुत् 📚 ➤ cl. 10. P. मोदयति, to mix, mingle, blend, unite, Dhātup. xxxiii, 66 उमा-कोश
संस्कृत: आनन्दः · पर्याय: प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद

अग 📚 ➤ टेढ़ा चलना
संस्कृत: कुटिलायां गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुद् 📚cl. 10. P. मोदयति, to mix, mingle, blend, unite, Dhātup. xxxiii, 66🔵🟣
अग् 📚cl. 1. P. अगति, to move tortuously, wind, L. : Caus. अगयति, L.; cf. √ …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मुद्
आनन्द के नाम (१.४.२६) — प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मुदगमुत् + अगजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें