🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:31:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुन्ना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुत्+ना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुत्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: आनन्दः · पर्याय: प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मुद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

ना

अर्थ: मनुष्य, एक व्यक्ति

संस्कृत: नरः

व्युत्पत्ति: नी+ऋन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. नस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. अव्ययम्
  5. ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. ना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  7. ना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नृ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानानरौनरः
द्वितीयानरम्नरौनॄन्
तृतीयान्रानृभ्याम्नृभिः
चतुर्थीन्रेनृभ्याम्नृभ्यः
पञ्चमीनुःनृभ्याम्नृभ्यः
षष्ठीनुःन्रोःनृणाम् / नॄणाम्
सप्तमीनरिन्रोःनृषु
सम्बोधनहे नःहे नरौहे नरः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुद्
मुद्
mud
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मुद् cl. 10. P. मोदयति, to mix, mingle, blend, unite, Dhātup. xxxiii, 66.
2. मुद् cl. 1. Ā. (Dhātup. ii, 15) मोदते (ep. and mc. also P. ˚ति; pf. मुमोद, RV.; मुमुदे, MBh. &c.; aor. अमोदिष्ट Gr.; Pot. मुदीमहि, RV.; Prec. मोदिषीष्ठास्, AV.; fut. मोदिता Gr.; मोदिष्यते, MBh.; ind.p. -मोदम्, MBh.), to be merry or glad or happy, rejoice, delight in (instr. or loc.), RV. &c. &c.: Caus., मोदयति, ˚ते (aor. अमूमुदत्), to gladden, give pleasure, exhilarate, MBh.; Bhaṭṭ. : Desid., of Caus. मुमोदयिषति, ŚBr. : Desid. मुमोदिषते or मुमुदिषते, Pāṇ. i, 2, 26 : Intens. मोमुद्यते, मोमुदीति, मोमोत्ति Gr.
3. मुद् f. joy, delight, gladness, happiness (also pl.), RV. &c. &c.
Joy personified (as a daughter of Tuṣṭi), BhP.
intoxication, frenzy, W.
a species of drug (= वृद्धि), W.
a woman (?), L.
pl. N. of a class of Apsaras, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (822,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुद् {vI.v} {c10c} U. (मोदयति-ते) 1 To mix, blend. --2 To cleanse, purify. {vII.v} {c1c} A. (मोदते, मुदित; desid. मुमुदिषते or मुमोदिषते) To rejoice, be glad or happy, be joyful or delighted; यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः Bg. 16. 15; Ms. 2. 232, 3. 191; Bk. 15. 97. --Caus. To please, delight, give pleasure, gratify.
मुद्, मुदा1 f. [मुद्-क्विप् वा टाप्] Joy, delight, pleasure, gladness, satisfaction; पितुर्मुदं तेन ततान सोऽर्भकः R. 3. 25; अश्नन् पुरो हरितको मुदमादधानः Śi. 5. 58; 1. 23; विषादे कर्तव्ये विदधति जडाः प्रत्युत मुदं Bh. 3. 25; द्विपरणमुदा Gīt. 11; Ki. 5. 25; R. 7. 30. [1] Correction submitted by on 20170131. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/335. note: badly printed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0870-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुत्मुद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मुद् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
नानृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | नस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुत् 📚 ➤ cl. 10. P. मोदयति, to mix, mingle, blend, unite, Dhātup. xxxiii, 66 उमा-कोश
संस्कृत: आनन्दः · पर्याय: प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद

ना 📚 ➤ मनुष्य, एक व्यक्ति
संस्कृत: नरः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुद् 📚cl. 10. P. मोदयति, to mix, mingle, blend, unite, Dhātup. xxxiii, 66🔵🟣
नृ 📚नर । मनुष्य🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मुद्
आनन्द के नाम (१.४.२६) — प्रीति, प्रमद, हर्ष, प्रमोद, आमोद, सम्मद, आनन्दथु, आनन्द

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मुन्नामुत् + नाअनुनासिक यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (८.४.४५)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें