🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:00:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुसंडा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुसम्+डा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुसम्

अर्थ: टुकड़े टुकड़े करना

संस्कृत: खण्डने

अंग्रेज़ी: to piece, to cut, to petition

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — मुस् (दिवादिगण) · अर्थ: टुकड़े टुकड़े करना (खण्डने)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअमुसत् / अमुसद्अमुसताम्अमुसन्
मध्यमअमुसःअमुसतम्अमुसत
उत्तमअमुसम्अमुसावअमुसाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मुस्यति · लिट्: मुमोस · लुट्: मोसिता · लृट्: मोसिष्यति · लोट्: मुस्यतात् · लङ्: अमुस्यत् · विधिलिङ्: मुस्येत् · आशीर्लिङ्: मुस्यात् · लुङ्: अमुसत् · लृङ्: अमोसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मोसन · ण्वुल्: मोसकः · तृच्: मोसिता · ण्यत्: मोस्यः · तव्य: मोसितव्यः · अनीयर्: मोसनीयः · क्त: मुसितः · क्तवतु: मुसितवान् · शतृ: मुस्यन् · स्य-शतृ: मोसिष्यन् · क्त्वा: मुसित्वा · ल्यप्: प्रमुस्य · तुमुन्: मोसितुम् · णमुल्: मोसम् · घञ्: मोसः · क्तिन्: मुस्ति · क्वसु: मुमुस्वान्

डा

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: a Ḍākinī, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. डा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. डा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. डा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. डा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — डा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाडाडेडाः
द्वितीयाडाम्डेडाः
तृतीयाडयाडाभ्याम्डाभिः
चतुर्थीडायैडाभ्याम्डाभ्यः
पञ्चमीडायाःडाभ्याम्डाभ्यः
षष्ठीडायाःडयोःडानाम्
सप्तमीडायाम्डयोःडासु
सम्बोधनहे डेहे डेहे डाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुस्
मुस्
mus
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुस् (cf. √ 2. मुष्), cl. 4. P. मुस्यति, to break or cut in pieces, destroy, Dhātup. xxvi, 111.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (824,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुस् {c4c} P. (मुस्यति) To cleave, divide, break into pieces.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0872-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुसम्मुस् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
डाडा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: डा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | डा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुसम् 📚 ➤ टुकड़े टुकड़े करना
संस्कृत: खण्डने

डा 📚 ➤ सितार की गत का एक बोल । जैसे—डा डिड़ डा ड़ा डा डा ड़ा उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): a Ḍākinī, L.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुस् 📚(cf. √ 2. मुष्), cl. 4. P. मुस्यति, to break or cut in pieces, destroy…🔵🟣
डा 📚सितार की गत का एक बोल । जैसे—डा डिड़ डा ड़ा डा डा ड़ा🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मुसंडामुसम् + डाअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬