🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:39:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मूतम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मूतम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मूतम्

अर्थ: बांधा हुआ, करता हुआ

संस्कृत: बन्धने · पर्याय: बद्ध, कीलित, संयत, सम्दनित, उद्दित

अंग्रेज़ी: to tie, to get stuck

व्युत्पत्ति: मू + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मूत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मू + क्त
  2. मूत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मू + क्त
  3. मूत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मू + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मूत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामूतःमूतौमूताः
द्वितीयामूतम्मूतौमूतान्
तृतीयामूतेनमूताभ्याम्मूतैः
चतुर्थीमूतायमूताभ्याम्मूतेभ्यः
पञ्चमीमूतात् / मूताद्मूताभ्याम्मूतेभ्यः
षष्ठीमूतस्यमूतयोःमूतानाम्
सप्तमीमूतेमूतयोःमूतेषु
सम्बोधनहे मूतहे मूतौहे मूताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मू (भ्वादिगण) · अर्थ: बांधना, अकड़ना (बन्धने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममवतेमवेतेमवन्ते
मध्यममवसेमवेथेमवध्वे
उत्तममवेमवावहेमवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मवते · लिट् (आत्मने.): मुमुवे · लुट् (आत्मने.): मविता · लृट् (आत्मने.): मविष्यते · लोट् (आत्मने.): मवताम् · लङ् (आत्मने.): अमवत · विधिलिङ् (आत्मने.): मवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मविषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमविष्ट · लृङ् (आत्मने.): अमविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मवन · ण्वुल्: मावकः · तृच्: मविता · यत्: मव्यः · ण्यत्: माव्यः · तव्य: मवितव्यः · अनीयर्: मवनीयः · क्त: मूतः · क्तवतु: मूतवान् · शानच्: मवमानः · क्त्वा: मूत्वा · ल्यप्: प्रमूय · तुमुन्: मवितुम् · णमुल्: मावम् · क्तिन्: मूति · क्वसु: मुमूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मूत
मूत
mūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूत १ वि॰ [सं॰] निवद्ध । बाँधा हुआ । संयत ।
मूत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मूत्र]
१. वह जल जो शरीर के विषैले पदार्थों को लेकर प्राणियों के उपस्य मार्ग से निकलता है । पेशाव । विशेष—दे॰ मूत्र । मुहा॰—मूत्र निकल पड़ना=डर के मारे वुरी दशा हो जाना । जैसे,—उसे देखेगें तो मूत्र निकल पड़ेगा । मूत से निकलकर गू में पड़ना=और भा बुरी दशा में जा पड़ना ।
२. पुत्र । संतान । (तिरस्कार) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मूत mfn. (for 2. See √ 1. मू) moved (see काम-मूत).
2. मूत mfn. (for 1. See p. 819, col. 1) bound, tied, woven, Pāṇ. vi, 4, 20
मूत m. n. a woven basket, TBr.; Kāṭh.; ŚrS.
मूत m. n. pouring a little Takra into warm milk, L.
1. 2. मूत See under √ 1. मीव् and above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूत a. [मू-क्त] 1 Bound, tied --2 Confined. --3 Woven. --तः --तं 1 A woven basket (Ved.). --2 A woven band of cloth. --3 A lump, collection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0873-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूत त्रि० मू + बन्धे क्त । १ बद्धे २ संयते च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूतः, त्रि, (मव मू मूर्व वा क्तः ।) बद्धः । इत्य- मरः । ३ । १ । ९५ ॥ (धान्यरक्षणार्थं तृणमय आधारविशेषः । यथा, शतपथब्राह्मणे । २ । ६ । २ । १७ । “तान् द्वयोर्मूतकयोरुपनह्य वेणुयष्ट्यां वा कुपे वोभयत आबध्योदं परेत्य यदि वृक्षं वा स्थाणुं वा वेणुं वा वल्मीकं वा विन्देत् ॥” ‘यत्र तृणमये आवपने धान्यं बध्यते तन्मूतं मूतमेव मूतकम् । वेणुमय्यां यष्ट्यामुभ- यतः बद्ध्वा ।’ इति तद्भाष्ये महीधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-755-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूत" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मूतम्मूत (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मू + क्त 📚
अन्य सम्भावना: मूत (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मू + क्त | मूत (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मू + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मूतम् 📚 ➤ बांधा हुआ, करता हुआ
संस्कृत: बन्धने · पर्याय: बद्ध, कीलित, संयत, सम्दनित, उद्दित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मूत 📚निवद्ध । बाँधा हुआ । संयत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मूत
बँधा हुआ (३.१.९४) — बद्ध, सन्दानित, उद्दित, सन्दित, सित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मूतम्: मू + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें