🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:55:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मृत्स

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मृत्से

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मृत्से

अर्थ: मिट्टी, पिंडोर

संस्कृत: प्रशस्तमृद् · पर्याय: मृत्स्ना

व्युत्पत्ति: मृद् + स + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मृत्सा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मृत्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. मृत्सा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. मृत्सा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मृत्सा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामृत्सामृत्सेमृत्साः
द्वितीयामृत्साम्मृत्सेमृत्साः
तृतीयामृत्सयामृत्साभ्याम्मृत्साभिः
चतुर्थीमृत्सायैमृत्साभ्याम्मृत्साभ्यः
पञ्चमीमृत्सायाःमृत्साभ्याम्मृत्साभ्यः
षष्ठीमृत्सायाःमृत्सयोःमृत्सानाम्
सप्तमीमृत्सायाम्मृत्सयोःमृत्सासु
सम्बोधनहे मृत्सेहे मृत्सेहे मृत्साः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मृत्सा
मृत्सा
mṛtsā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उत्तम मिट्टी (2.1.5) मृत्स्ना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृत्सा संज्ञा स्त्री॰ [स्त्री॰] दे॰ मृत्स्ना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृत्सा मृत्स्न. See col. 2.
मृत्सा f. good earth or soil, Pāṇ. v, 4, 40
a kind of fragrant earth, L.
aluminous slate, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (830,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृत्सा, मृत्स्न 1 Earth, clay. --2 Good earth or clay. --3 A kind of [] fragrant earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0877-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृत्(सा)स्ना स्त्री मृद् + प्रशस्तार्थे स स्न वा । १ प्रशस्तमृत्तिका- याम् अमरः । अर्शआद्यच् स्नान्तः । २ आढक्याम् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4762,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृत्सा, स्त्री, (प्रशस्ता मृत् इति । मृत् + “सस्नौ प्रशंसायाम् ।” ५ । ४ । ४० । इति सः । टाप् ।) प्रशस्तमृत्तिका । इत्यमरः । २ । १ । ४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-773-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मृत्सेमृत्सा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मृत्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | मृत्सा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मृत्से 📚 ➤ मिट्टी, पिंडोर
संस्कृत: प्रशस्तमृद् · पर्याय: मृत्स्ना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मृत्सा 📚दे॰ 'मृत्स्ना'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मृत्सा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬