🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:19:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मृदा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मृदा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मृदा

अर्थ: पिंडोर, मिट्टी, मिट्टी का गारा

संस्कृत: मृत्तिका · पर्याय: मृत्तिका

व्युत्पत्ति: मृद् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मृद् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. मृदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मृदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. मृदा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. मृदा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मृद् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामृद् / मृत्मृदौमृदः
द्वितीयामृदम्मृदौमृदः
तृतीयामृदामृद्भ्याम्मृद्भिः
चतुर्थीमृदेमृद्भ्याम्मृद्भ्यः
पञ्चमीमृदःमृद्भ्याम्मृद्भ्यः
षष्ठीमृदःमृदोःमृदाम्
सप्तमीमृदिमृदोःमृत्सु
सम्बोधनहे मृद् / हे मृत्हे मृदौहे मृदः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मृद्
मृद्
mṛd
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृद् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] मृत्तिका । मिट्टी । विशेष—इस शब्द का अधिकतर व्यवहार समस्त पद बनाने में होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मृद् (cf. √ म्रद् and मृड्) cl. 9. P. मृद्नाति (cl. 1. P. Ā. मर्दति, ˚ते, MBh.; cf. Naigh. ii, 14; pf. P. ममर्द, 3. pl. ममृदुह्. or ममर्दुः Ā. ममृदे, MBh.; aor., अमरदीत् Gr.; fut., मर्दिष्यति, ˚ते, ib.; inf. मर्दितुम्, MBh.; ˚तोस्, Br.; -म्रदे, ib.; ind.p., म्रिदित्वा, Pāṇ. i, 2, 7; मृद्य, Br. &c.; -मर्दम्, Kāv.), to press, squeeze, crush, pound, smash, trample down, tread upon, destroy, waste, ravage, kill, slay, MBh.; Kāv. &c.; to rub, stroke, wipe (e.g. the forehead), ib.; to rub into, mingle with (instr.), Suśr.; to rub against, touch, pass through (a constellation), VarBṛS.; to overcome, surpass, Bhaṭṭ. : Caus. मर्दयति (mc. also ˚ते; aor. अमीम्रिदत् or अममर्दत्), to press or squeeze hard, crush, break, trample down, oppress, torment, plague, destroy, kill, MBh.; Kāv. &c.; to rub, Kāv.; Kathās.; to cause to be trampled down, KātyŚr., Sch.: Desid. मिमर्दिषति, to desire to crush or pound, MBh. Intens. मर्मर्त्ति (only Impv. ˚त्तु, RV. ii, 23, 6), to crush, grind down, destroy; मरीमर्त्ति and मरिमृद्यते Gr. [cf. Gk. ἀ-μαλδ-ύνω and under मृदु.]
2. मृद् f. earth, soil, clay, loam, VS. &c., &c.
a piece of e˚, lump of clay, Mn. v, 136
a kind of fragrant e˚, L.
aluminous slate, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (830,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृद् {c9c} P. (मृद्गति, मृदित) 1 To squeeze, press, rub: मम च मृदितं क्षौमं बाल्ये त्वदंगविवर्तनैः Ve. 5. 40. --2 To trample or tread upon; crush, dash to pieces, kill, destroy, pound bruise, pulverize; तावमदर्दिखादीच्च Bk. 15. 15; बलान्यमृद्गान्नलिनाभवक्त्रः R. 18. 5. --3 To rub, stroke, rub against, touch; Śi. 4. 61. --4 To overcome, surpass. --5 To wipe away, rub off, remove. --6 (In astr.) To pass through (as a constellation). --Caus. (मर्दयति) = मृद् q. v. above.
मृद् f. [मृद्यते मृद् कर्मणि क्विप्] 1 Clay, earth, loam; अमीदं कुमुमभवं मदेव धत्ते मृद्गंधं न हि कुसुमा नि धारयंति । Subhāṣ.; प्रभवति शुचिर्बिंबोद्ग्राहे मणिर्न मृदां चयः U. 2. 4. --2 A piece of earth, lump of clay. --3 A mound of earth. --4 A kind of fragrant earth. --Comp. --कणः a small clod or lump of earth. --करः a potter. --कांस्यं an earthen vessel. --किरा an earthworm. --गः a kind of fish. --चयः (मृच्चयः) a heap of earth. --पचः a potter. --पात्रं, --भांडं earthen-ware, a vessel of clay. --पिंडः a clod of earth, a lump of clay. ˚बुद्धिः ‘clod-pated’, a blockhead; मया च मत्पिंडबुद्धिना तथैव गृहीतं Ś. 6. --लोष्टः a clod of earth. --शकटिका (मृच्छकटिका) a small car of earth, a toy-cart; (it is the name of a celebrated play by Śūdraka).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0877-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृद्(दा) स्त्री मृद्यते मृद--कर्मणि क्विप् । मृत्तिकायाम् (माटी) अमरः हलन्तत्वात् वा टाप् । मृदाप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4762,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृद्, [त्] स्त्री, (मृद्यते चूर्णीक्रियते इति । मृद् + कर्म्मणि क्विप् ।) मृत् । मृत्तिका । इत्यमरः । २ । १ । ४ ॥ (यथा, मनौ । ४ । ३९ । “मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधुचतुष्पथम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-773-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मृदामृद् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मृदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मृदा 📚 ➤ पिंडोर, मिट्टी, मिट्टी का गारा
संस्कृत: मृत्तिका · पर्याय: मृत्तिका

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मृद् 📚मृत्तिका । मिट्टी । विशेष—इस शब्द का अधिकतर व्यवहार समस्त पद बनाने में…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मृद्
मिट्टी (२.१.५) — मृत्तिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मृदा: मृद् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें