🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:02:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मेथी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मेथी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मेथी

अर्थ: खंभा, स्थाणु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मेथि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. मेथि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. मेथि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मेथि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामेथिःमेथीमेथयः
द्वितीयामेथिम्मेथीमेथीन्
तृतीयामेथिनामेथिभ्याम्मेथिभिः
चतुर्थीमेथयेमेथिभ्याम्मेथिभ्यः
पञ्चमीमेथेःमेथिभ्याम्मेथिभ्यः
षष्ठीमेथेःमेथ्योःमेथीनाम्
सप्तमीमेथौमेथ्योःमेथिषु
सम्बोधनहे मेथेहे मेथीहे मेथयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मेथि
मेथि
methi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेथि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दे॰ जुआठा ।
२. दे॰ मेधि [को॰] ।
मेथि २ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ मेथी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेथि m. (perhaps fr. √ 1. मि) a pillar, post (esp. a pillar in the middle of a threshing-floor to which oxen are bound, but also any central point or centre), AV. &c. &c. (also मेथी, f.; v.l. मेधि f. मेधी f. मेढी f., मेठि f., मेठी f.; मेधी-भूत mfn. forming a solid pillar or centre, MBh.)
cattle-shed, AV. (f(मेथी). , TāṇḍBr.)
a prop for supporting carriage-shafts, AV.; &c. (also ˚मेथी, f.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (832,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेठिः, मेथिः 1 A pillar, post. --2 A pillar in the midst of a threshing-floor to which oxen are bound. --3 A post to which cattle are bound. --4 A prop for supporting the shafts of a carriage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0878-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेथि(धि) पु० मेथ (घ)--इन् । धान्यमर्द्दनार्थं पशुबन्धान- काष्ठे (मेइकाठ) हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4763,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेथिः, पुं, (मेथन्ते पशवोऽत्रेति । मेथ सङ्गे + “सर्व्वधातुभ्य इन् ।” उणा० ४ । ११७ । इति इन् ।) खले पशुबन्धनार्थन्यस्तदारु । मेइ काठ इति भाषा । यथा, -- “मेधिर्मेथिः खलेवाली खले गोबन्धदारु यत् ।” इति हेमचन्द्रः । ३ । ५५८ ॥ (स्त्री, मेथिका । तत्पर्य्यायो यथा, -- “मेथिका मेथिनी मेथिर्दीपनी बहुपत्रिका । बोधिनी बहुबीजा च ज्योतिर्गन्धफला तथा ॥ वल्लरी चन्द्रिका मन्था मिश्रपुष्पा च कैरवी ।” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ क्वचित् मेथीति पाठो दृश्यते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-778-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मेथीमेथि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: मेथि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | मेथि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मेथी 📚 ➤ खंभा, स्थाणु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मेथि 📚दे॰ 'जुआठा'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें