🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:26:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मेवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मेवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मेवः

अर्थ: सेवा करना, चाकरी करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सेवने

अंग्रेज़ी: to serve, to devote oneself, practise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मेव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मेव् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मेव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामेवःमेवौमेवाः
द्वितीयामेवम्मेवौमेवान्
तृतीयामेवेनमेवाभ्याम्मेवैः
चतुर्थीमेवायमेवाभ्याम्मेवेभ्यः
पञ्चमीमेवात् / मेवाद्मेवाभ्याम्मेवेभ्यः
षष्ठीमेवस्यमेवयोःमेवानाम्
सप्तमीमेवेमेवयोःमेवेषु
सम्बोधनहे मेवहे मेवौहे मेवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मेव् (भ्वादिगण) · अर्थ: सेवा करना, चाकरी करना (सेवने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममेवतेमेवेतेमेवन्ते
मध्यममेवसेमेवेथेमेवध्वे
उत्तममेवेमेवावहेमेवामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): मेवते · लिट् (आत्मने.): मिमेवे · लुट् (आत्मने.): मेविता · लृट् (आत्मने.): मेविष्यते · लोट् (आत्मने.): मेवताम् · लङ् (आत्मने.): अमेवत · विधिलिङ् (आत्मने.): मेवेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मेविषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अमेविष्ट · लृङ् (आत्मने.): अमेविष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मेवन · ण्वुल्: मेवकः · तृच्: मेविता · ण्यत्: मेव्यः · तव्य: मेवितव्यः · अनीयर्: मेवनीयः · क्त: मेवितः · क्तवतु: मेवितवान् · शानच्: मेवमानः · क्त्वा: मेवित्वा · ल्यप्: प्रमेव्य · तुमुन्: मेवितुम् · णमुल्: मेवम् · घञ्: मेवः · क्तिन्: मयूति · क्वसु: मिमेवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मेव
मेव
meva
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेव संज्ञा पुं॰ [देश॰] राजपूताने की ओर बसनेवाली एक लुटेरी जाती । मेवाती । उ॰—छवि बन में दौरन लगे जब तें तव दृग मेव । तब ते कढ़े सनोहिया मन छन लै कै छेव ।—रसनिधि (शब्द॰) । विशेष—मेव पहले हिंदु थे और मेवात में बसते थे । पर मुसलमानी बादशाहत के जमाने में ये मुसलमान हो गए । अब ये लोग लूट- पाट प्रायः छोड़ते जा रहे हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेव सेवने भ्वा० आ० सक० सेट् । मेवते अमेविष्ट । पदित् चङि न ह्रस्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4764,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेव, ऋ ङ सेवने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ऋ, अमिमेवत् । ङ, मेवते । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-782-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मेव" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मेवःमेव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मेव् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मेवः 📚 ➤ सेवा करना, चाकरी करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: सेवने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मेव 📚राजपूताने की ओर बसनेवाली एक लुटेरी जाती । मेवाती🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मेवः: मेव् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें