🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:49:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मोदकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मोदकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मोदकः

अर्थ: सुहावना, आनंदप्रद, प्रसन्नतादायक

व्युत्पत्ति: मोदयति-मुद् + णिच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मोदक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मोदक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामोदकःमोदकौमोदकाः
द्वितीयामोदकम्मोदकौमोदकान्
तृतीयामोदकेनमोदकाभ्याम्मोदकैः
चतुर्थीमोदकायमोदकाभ्याम्मोदकेभ्यः
पञ्चमीमोदकात् / मोदकाद्मोदकाभ्याम्मोदकेभ्यः
षष्ठीमोदकस्यमोदकयोःमोदकानाम्
सप्तमीमोदकेमोदकयोःमोदकेषु
सम्बोधनहे मोदकहे मोदकौहे मोदकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मोदक
मोदक
modaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मोदक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लड्डु । (मिठाई) ।
२. औषध आदि का बना हुआ लड्डु । जैसे,—मदनानंद मोदक ।
३. गुड़ ।
४. एक वर्णवृत जिसके प्रत्येक चरण में चार भगण होते हैं । जैसे,—(क) भा चहुँ पार जु भौ निधि रावन । तो गहु राम पदै नित पावन । आय घरै प्रभु लै चरनोदक । भुख लगे न भाखै मन मोदक ।—छंदप्रभाकर (शब्द॰) । (ख) काहु कहुँ शर आसर मारिय । आरत शब्द अकाश पुकारिय । रावण के वह कान परयौ जब । छोड़ि स्वयंवर जात भयो तब ।—केशव (शब्द॰) ।
५. एक वर्णसंकर जाति जिसकी उत्पत्ति क्षत्रिय पिता और शुद्रा माता से मानी जाती है ।
मोदक २ [वि॰ स्त्री॰ मोदका, मोदकी] मोद या आनंद देनेवाला । आनंददायक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोदक mfn. (ifc.) gladdening, exhilarating, MBh.
मोदक m. n. a small round sweetmeat, any sweetmeat, MBh.; R. &c.
मोदक m. (in medicine) a kind of pill, Suśr.; Bhpr.
a partic. mixed caste (the sons of a Kṣatriya by a Śūdra mother), L.
मोदक n. a kind of metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (835,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोदक a. (का, --की f.) [मोदयति मुद्णिच् ण्वुल्] 1 Pleasing, delighting, gladdening. --2 Glad, delighted. --कः, --कं A sweetmeat in general; Y. 1. 289. --कः N. of a mixed tribe (sprung from a Kṣatriya father and a Śūdra mother). --Comp. --कारः a confectioner.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0880-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोदक पु० मोदयति मुद--णिच्--ण्वुल् । १ खाद्यभेदे (मोया) अमरः । शूद्रायां क्षत्रियाज्जाते २ वर्णसङ्करजातिभेदे (मयरा) स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4765,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोदकः, पुं, क्ली, (मोदयति बालादीनिति । मुद + णिच् + ण्वुल् ।) खाद्यविशेषः । इत्यमरः । ३ । ५ । ३३ ॥ मोया इति भाषा । अस्य दान- मन्त्रो यथा, -- “मोदकं स्वादुसंयुक्तं शर्करादिविनिर्म्मितम् । मया निवेदितं भक्त्या गृहाण परमेश्वरि ! ॥” इति दुर्गोत्सवपद्धतिः ॥ गुडः । यवासशर्करा । इति राजनिर्घण्टः ॥ शर्करादिद्वारापक्वौषधविशेषः । अस्य पूर्णवीर्य्यं षण्मासं तिष्ठति । इति सुखबोधः ॥ (यथा, -- “वटका अथ कथ्यन्ते तन्नाम गुटिका वटी । मोदको वटिका पिण्डी गुडो वर्त्तिस्तथोच्यते ॥ द्रवन्तु द्बिगुणं देयं मोदकेषु भिषग्वरैः ॥ द्रवं द्रवरूपद्रव्यं कर्षप्रमाणं तन्मात्रा बलं दृष्ट्वा प्रयुज्यते । बलमिति कालादेरप्युपलक्षणम् ।” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥) हर्षके, त्रि । इति मेदिनी । के, १४१ ॥ (यथा, महाभारते । ७ । ३५ । ३८ । “हतारोहांश्छिन्नघण्टान् क्रव्यादगणमोद- कान् ॥”)
मोदकः, पुं, (मोदयति मिष्टान्ननिर्म्माणेनेति । मुद् + णिच् + ण्वुल् ।) वर्णसङ्करजातिविशेषः । मयरा इति भाषा । स च शूद्रायां क्षत्त्रिया- ज्जातः । इति स्मृतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-787-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मोदक" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मोदकःमोदक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मुद् + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मोदकः 📚 ➤ सुहावना, आनंदप्रद, प्रसन्नतादायक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मोदक 📚लड्डु । (मिठाई)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मोदकः: मुद् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें