🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मोहः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मोहः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मोहः

अर्थ: चेतना की हानि, मूर्छित होना, निःसंज्ञा, बेहोशी

संस्कृत: मूर्च्छा · पर्याय: मूर्छा, कश्मल

व्युत्पत्ति: मुह + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मोह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मोह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामोहःमोहौमोहाः
द्वितीयामोहम्मोहौमोहान्
तृतीयामोहेनमोहाभ्याम्मोहैः
चतुर्थीमोहायमोहाभ्याम्मोहेभ्यः
पञ्चमीमोहात् / मोहाद्मोहाभ्याम्मोहेभ्यः
षष्ठीमोहस्यमोहयोःमोहानाम्
सप्तमीमोहेमोहयोःमोहेषु
सम्बोधनहे मोहहे मोहौहे मोहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मोह
मोह
moha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मूर्च्छा (2.8.109) मूर्छा · कश्मल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मोह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुछ का कुछ समझ लेनेवाली बुद्धि । अज्ञान । भ्रम । भ्रांति । उ॰—तुलसिदास प्रभु मोह जनित भ्रम भेदबुद्धि कब बिसरावहिंगे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. शरीर और सांसारिक पदार्थों को अपना या सत्यं समझने की बुद्धि जो दुःखदायिनी मानी जाती है ।
३. प्रेम । मुहब्बत । प्यार । उ॰—(क) साँचेहु उनके मोह न माया । उदासीन धन धाम न जाया ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) काशीराम कहै रघुवंशऱीन की रीती यहै ज सों कीजै मोह तासा लोह कैसे गहिऐ ।—काशीराम (शब्द॰) । (ग) मोहु सो तजि मोह दृ ग चले लागि उहि गैल ।—बिहारी (शब्द॰) । (घ) रह्यौ मोह मिलनो रह्यौ कहि गहें मरोर ।—बिहारी (शब्द॰) ।
४. साहित्य में ३३ संचारी भावों में से एक भाव । भय, दुःख घबराहट, अत्यंत चिंता आदि से उत्पन्न चित्त की विकलता ।
५. दुःख । कष्ट ।
६. मूर्छा । बेहोशी । गश । उ॰—गिरयौ हंस भु भयो मोह भारी ।—रघुराज (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोह m. (√ 1. मुह्; ifc. f(आ). ) loss of consciousness, bewilderment, perplexity, distraction, infatuation, delusion, error, folly, AV. &c. &c. (मोहम्-√ ब्रू, to say anything that leads to error; मोहं-√ या, to fall into error; मोहात् ind. through folly or ignorance)
fainting, stupefaction, a swoon, MBh.; Kāv. &c.
(in phil.) darkness or delusion of mind (preventing the discernment of truth and leading men to believe in the reality of worldly objects)
(with Buddhists) ignorance (one of the three roots of vice, Dharmas. 139)
a magical art employed to bewilder an enemy (= मोहन), Cat.
wonder, amazement, L.
Infatuation personified (as the offspring of Brahmā), VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (836,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोहः [मुह्-घञ्] 1 Loss of consciousness, fainting, a swoon, insensibility; मोहेनांतर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुच्यमाना V. 1. 8; मोहादभूत्कष्टतरः प्रबोधः R. 14. 56; Ku. 3. 73. --2 Perplexity, delusion, embarrassment, confusion; यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहपेवं यास्यसि पांडव Bg. 4. 35. --3 Folly, ignorance, infatuation तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरं R. 1. 2; Ś. 7. 25. --4 Error, mistake. --5 Wonder, astonishment. --6 Affliction, pain. --7 A magical art employed to confound an enemy. --8 (In phil.) Delusion of mind which prevents one from discerning the truth (makes one believe in the reality of worldly objects and to be addicted to the gratification of sensual pleasures). --9 Illusion of attachment or love; Pt. 2. 166. --Comp. --उपमा (In Rhet.) a figure of speech in which the उपमान and उपमेय are confounded; see Kāv. 2. 25. --कलिलं the thick net or snare of delusion. --निद्रा over-weening confidence. --मंत्रः a deluding spell. --रात्रिः f. the night when the whole universe will be destroyed. --शास्त्रं a false doctrine or precept.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0881-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोह पु० मुह--घञ् । १ मूर्च्छायाम् भ्रान्तिसाधने २ अज्ञाने मेदि० ३ वेदान्तोक्ते अविद्यावृत्तिभेदे ३ दुःखे शब्दर० ४ देहादिष्वात्माभिमाने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4766,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोहः, पुं, (मोहनमिति । मुह् + भावे घञ् ।) मूर्च्छा । इत्यमरः । २ । ८ । १०९ ॥ (यथा, उत्तररामचरिते ३ अङ्के । “वीचिवातैः शीकरक्षोदशीतै- राकर्षद्भिः पद्मकिञ्जल्कगन्धान् । मोहे मोहे रामभद्रस्य जीवं स्वैरं स्वैरं प्रेषितैस्तर्पयेति ॥” अस्य विषयो यथा, -- “संज्ञावहासु नाडीषु पिहितास्वनिलादिभिः । तमोऽभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकृत् ॥ सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्ठवत् । मोहो मूर्च्छेति तां प्राहुः षड्विधा सा प्रकी- र्त्तिता ॥” इति सुश्रुते उत्तरतन्त्रे ४६ अध्याये ॥) अविद्या । इति मेदिनी । हे, ७ ॥ दुःखम् । इति शब्दरत्नावली ॥ देहादिषु आत्मबुद्धिः । इति गीतासुबोधिन्यां श्रीधरस्वामी ॥ असौ ब्रह्मणो बुद्धितो जातः । यथा, -- “बुद्धेर्मोहः समभवदहङ्कारादभून्मदः । प्रमोदश्चाभवत् कण्ठान्मृत्युर्लोचनतो नृप ! ॥” इति मात्स्ये २ अध्यायः ॥ मोहस्वरूपं यथा, -- “मम माता मम पिता ममेयं गृहिणी गृहम् । एतदन्यं ममत्वं यत् स मोह इति कीर्त्तितः ॥” इति पाद्मे क्रियायोगसारे १६ अध्यायः ॥ * ॥ धर्म्मविमूढत्वम् । यथा, -- “अकामतः कृतं पापं वेदाभ्यासेन नश्यति । कामतस्तु कृतं मोहात् प्रायश्चित्तैः पृथग्विधै- रिति ॥” नन्वत्र मोहादिति को मोहः । अत्र । “मोहशब्देन देवेन्द्र ! बुद्धिपूर्व्वो व्यतिक्रमः । उच्यते पण्डितैर्नित्यं पुराणे सांशपायनः ॥” इति भविष्यपुराणवचनात् जातबुद्धिपूर्व्वो व्यति- क्रमो मोहः । इति जिकनः । तन्न कामना- सामर्थ्यादेव बुद्धेर्लब्धत्वात् । उच्यते । शूद्रस्य ब्रह्माणीं मोहाद्गच्छत इत्यादौ मुह वैचित्त्ये इति धात्यर्थानुसारात् अज्ञानमात्रं मोहः । यत्र तु कामनाशब्दोऽस्ति तत्र भविष्यपुराण- सङ्केतितमोहशब्दो न ग्राह्यः । किन्तु घर्म्म- [] विमूढत्वं मोहः स चाधर्म्मबुद्धौ सत्यामप्यकर्त्तव्ये रागात् कर्त्तव्यताभ्रमः । यथा, व्यासः । “मोहो धर्म्मविमूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता ।” एवञ्च भविष्यपुराणीयबुद्धिशब्दोऽप्यधर्म्मज्ञान- मेवाभिधत्ते सत्यधर्म्मज्ञाने पापगौरवार्थमिद- मुक्तं मोहादिति । इति प्रायश्चित्तविवेकः ॥ * ॥ मोहवृक्षो यथा, -- सुमनोवाच । “श्रूयतामभिधास्यामि सर्व्वसन्देहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्व्वविज्ञानदर्शनम् ॥ लोभः पापस्य बीजोऽयं मोहो मूलन्तु तस्य हि । असत्यं तस्य च स्कन्धो माया शाखासुविस्तरः ॥ दम्भकौटिल्यपत्राणि कुकृत्या पुष्पितः सदा । पैशुन्यं तस्य सौगन्ध्यमज्ञानं फलमेव हि ॥ छद्मपाषण्डचौराश्च कूटाः क्रूराश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाख्याः समा- श्रिताः ॥ अज्ञानन्तु फलं तस्य रसोऽधर्म्मफलस्य हि । भावोदकेन संवृद्धस्तस्य सत्त्वात् स तु प्रियः ॥ अधर्म्मस्तस्य सुरभिः क्लेदश्च मधुरायते । तादृशैश्च फलैश्चैव सुफलो लोभपादपः ॥ तस्य च्छायां समाश्रित्य यो नरः परिवर्त्तते । फलानि तस्य योऽश्नाति सुपक्वानि दिने दिने ॥ फलानान्तु रसेनैव अधर्म्मेण तु पोषितः । सुसंपुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनाय प्रयच्छति ॥” इति पाद्मे भूमिखण्डे ११ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-788-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मोह" आता है (28)
कश्मल मोह । मूर्च्छा । बेहोशीअज्ञान बोध का अभाव । जड़ता । मूर्खता । अविद्या । मोह । अजानपनविवर्ण साहित्य में एक भाव का नाम, जिसमें भय, मोह, क्रोध, लज्जा आदि के कारण ना…क्रोधज क्रोध से उत्पन्न, मोहअविद्या विरुद्ध ज्ञान । मिथ्या ज्ञान । अज्ञान । मोहप्रमोह मोहव्यामोह मोहविमोह मोह । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिसम्मोह मोह । प्रेमचित्तभ्रम एक प्रकार का सन्निपात जिसमें संताप, मोह, विकलता, हँसना, गाना, नाचना, ध…छोभना पु क्रि॰ अ॰ चित्त का विचलित होना । करुणा, दुःख, शंका, मोह, लोभ आदि के …ममताई पु संज्ञा स्त्री॰ ममता । मोहवैहस्त्य संभ्रम । व्याकुलता । व्यग्रता । मोहअरि शत्रु । बैरी । चक्रतमि रातममता 'ब्रह मेरा है' इस प्रकार का भाव । किसी पदार्थ को अपना समझने का भाव । म…अराति शत्रुआध्यात्मिक आत्म संबंधीविलोभ आकर्षण । प्रलोभनअंधकार अँधेरा । विशेष—महा अंधकार को अंधममस, सर्वव्यापी वा चारों ओर के अंधकार …मया चिकित्सासंतमस् अंधकार । तम । अँधेराषड्वर्ग छह वस्तुओं का समूह या वर्गभोल वैश्य पिता और नट स्त्री से उत्पन्न सतानशीतगात्र एक प्रकार का सनिपात ज्वर । विशेष—इस ज्वर में रोगी का शरीर बहुत ठंढा रह…सम्मूर्छन भली भाँति व्याप्त होने की क्रिया । अभिव्याप्तिगफिलाई पु संज्ञा स्त्री॰पित्तश्लेश्मज्त्रर वह ज्वर जो पित्त और कफ दोनों के प्रकोप अथवा अधिकता से हुआ हो । विशेष—म…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मोहःमोह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मुह् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मोहः 📚 ➤ चेतना की हानि, मूर्छित होना, निःसंज्ञा, बेहोशी
संस्कृत: मूर्च्छा · पर्याय: मूर्छा, कश्मल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मोह 📚कुछ का कुछ समझ लेनेवाली बुद्धि । अज्ञान । भ्रम । भ्रांति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मोह
मूर्च्छा (२.८.१०९) — मूर्छा, कश्मल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मोहः: मुह् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें