🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:28:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मौरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मौ+रि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मौ

अर्थ: शिव का विशेषण

व्युत्पत्ति: मुच् + डु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मु (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. मा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: मे + अच्
  3. मा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: मे + अच्
  4. मा (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: मे + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुःमूमवः
द्वितीयामुम्मूमून्
तृतीयामुनामुभ्याम्मुभिः
चतुर्थीमवेमुभ्याम्मुभ्यः
पञ्चमीमोःमुभ्याम्मुभ्यः
षष्ठीमोःम्वोःमूनाम्
सप्तमीमौम्वोःमुषु
सम्बोधनहे मोहे मूहे मवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

रि

अर्थ: शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराःरौराः
द्वितीयाराम्रौरः
तृतीयाराराभ्याम्राभिः
चतुर्थीरेराभ्याम्राभ्यः
पञ्चमीरःराभ्याम्राभ्यः
षष्ठीरःरोःराम्
सप्तमीरिरोःरासु
सम्बोधनहे राःहे रौहे राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरायतिरायतःरायन्ति
मध्यमरायसिरायथःरायथ
उत्तमरायामिरायावःरायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रायति · लिट्: ररौ · लुट्: राता · लृट्: रास्यति · लोट्: रायतात् · लङ्: अरायत् · विधिलिङ्: रायेत् · आशीर्लिङ्: रायात् · लुङ्: अरासीत् · लृङ्: अरास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राण · ण्वुल्: रायकः · तृच्: राता · यत्: रेयः · तव्य: रातव्यः · अनीयर्: राणीयः · क्त: रातः · क्तवतु: रातवान् · शतृ: रायन् · स्य-शतृ: रास्यन् · क्त्वा: रात्वा · ल्यप्: प्रराय · तुमुन्: रातुम् · णमुल्: रायम् · घञ्: रायः · क्तिन्: राति · क्वसु: ररिवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मु
मु
mu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. महेश ।
२. बंधन ।
३. और्ध्वदैहिक चिता ।
४. लालमायुक्त भूरा वा पिंगल रंग ।
५. मुक्ति । मोक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मु m. (only L.; cf. √ मू) a bond
N. of Śiva
final emancipation
a funeral pile or pyre
a reddish-brown or tawny colour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (819,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुः 1 An epithet of Śiva. --2 Bondage, confinement. --3 Final emancipation. --4 A funeral pile. --5 A reddish-brown or tawny colour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0867-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मु पु० मोचयति जीवान् ण्यर्थे मुच डु । १ महेशे हट्टच० २ बन्धने एका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुः, पुं, (मव् + बाहुलकात् डुन् । टिलोपश्च ।) बन्धनम् । इत्येकाक्षरकोषः ॥ महेशः । इति हड्डचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-728-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मौमु (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: मे + अच् | मा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: मे + अच्
रिरा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच् 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मौ 📚 ➤ शिव का विशेषण

रि 📚 ➤ शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मु 📚महेश🟠🔵🟣🟢🟤
रा 📚(आ), f. (only L.) amorous play (= विभ्रम)🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मौरीरि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रि: रै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें