🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:46:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

म्लानि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

म्ला+आनि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

म्ला

अर्थ: ग्लान होना, ग्लानियुक्त होना, जम्हाई लेना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: हर्षक्षये

अंग्रेज़ी: to be tired, to wane, to be fatigued, to be exhausted

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. म्ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: म्लै + अच्
  2. म्ला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: म्लै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — म्ला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाम्लाम्लेम्लाः
द्वितीयाम्लाम्म्लेम्लाः
तृतीयाम्लयाम्लाभ्याम्म्लाभिः
चतुर्थीम्लायैम्लाभ्याम्म्लाभ्यः
पञ्चमीम्लायाःम्लाभ्याम्म्लाभ्यः
षष्ठीम्लायाःम्लयोःम्लानाम्
सप्तमीम्लायाम्म्लयोःम्लासु
सम्बोधनहे म्लहे म्लेहे म्लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — म्लै (भ्वादिगण) · अर्थ: ग्लान होना, ग्लानियुक्त होना, जम्हाई लेना (हर्षक्षये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमम्लायतिम्लायतःम्लायन्ति
मध्यमम्लायसिम्लायथःम्लायथ
उत्तमम्लायामिम्लायावःम्लायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: म्लायति · लिट्: मम्लौ · लुट्: म्लाता · लृट्: म्लास्यति · लोट्: म्लायतात् · लङ्: अम्लायत् · विधिलिङ्: म्लायेत् · आशीर्लिङ्: म्लायात् · लुङ्: अम्लासीत् · लृङ्: अम्लास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: म्लान · ण्वुल्: म्लायकः · तृच्: म्लाता · यत्: म्लेयः · तव्य: म्लातव्यः · अनीयर्: म्लानीयः · क्त: म्लानः · क्तवतु: म्लानवान् · शतृ: म्लायन् · स्य-शतृ: म्लास्यन् · क्त्वा: म्लात्वा · ल्यप्: प्रम्लाय · तुमुन्: म्लातुम् · णमुल्: म्लायम् · घञ्: म्लायः · क्तिन्: म्लाति · क्वसु: मम्लिवान्

आनि

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: प्राणने

अंग्रेज़ी: to breath,to breathe

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अन् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  2. अन् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अन् (दिवादिगण) · अर्थ: (प्राणने)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआनिष्टआनिषाताम्आनिषत
मध्यमआनिष्ठाःआनिषाथाम्आनिध्वम्
उत्तमआनिषिआनिष्वहिआनिष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): अन्यते · लिट् (आत्मने.): आने · लुट् (आत्मने.): अनिता · लृट् (आत्मने.): अनिष्यते · लोट् (आत्मने.): अन्यताम् · लङ् (आत्मने.): आन्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): अन्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अनिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): आनिष्ट · लृङ् (आत्मने.): आनिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अनन · ण्वुल्: आनकः · तृच्: अनिता · ण्यत्: आन्यः · तव्य: अनितव्यः · अनीयर्: अननीयः · क्त: अनितः · क्तवतु: अनितवान् · शानच्: अन्यमानः · क्त्वा: अनित्वा · ल्यप्: प्रान्य · तुमुन्: अनितुम् · णमुल्: आनम् · घञ्: आनः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आनिवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
म्लाम्ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: म्लै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: म्ला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: म्लै + अच्
आनिअन् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे 📚
अन्य सम्भावना: अन् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

म्ला 📚 ➤ ग्लान होना, ग्लानियुक्त होना, जम्हाई लेना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: हर्षक्षये

आनि 📚 ➤ संस्कृत व्याकरण में यह निषेधार्थक ' नञ्' अव्यय का स्थानादेश है और अभाव… उमा-कोश
संस्कृत: प्राणने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
म्ला 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
अन् 📚संस्कृत व्याकरण में यह निषेधार्थक ' नञ्' अव्यय का स्थानादेश है और अभाव…🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
म्लानिम्ला + आनिदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • म्ला: म्लै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें