🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:53:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यत्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यत्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यत्तः

अर्थ: प्रयत्न करना, उद्योग करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: प्रयत्ने

अंग्रेज़ी: to try, to strive, to make effort, to attempt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यत्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: यत् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — यत्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायत्तःयत्तौयत्ताः
द्वितीयायत्तम्यत्तौयत्तान्
तृतीयायत्तेनयत्ताभ्याम्यत्तैः
चतुर्थीयत्ताययत्ताभ्याम्यत्तेभ्यः
पञ्चमीयत्तात् / यत्ताद्यत्ताभ्याम्यत्तेभ्यः
षष्ठीयत्तस्ययत्तयोःयत्तानाम्
सप्तमीयत्तेयत्तयोःयत्तेषु
सम्बोधनहे यत्तहे यत्तौहे यत्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — यत् (भ्वादिगण) · अर्थ: प्रयत्न करना, उद्योग करना (प्रयत्ने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयततेयतेतेयतन्ते
मध्यमयतसेयतेथेयतध्वे
उत्तमयतेयतावहेयतामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): यतते · लिट् (आत्मने.): येते · लुट् (आत्मने.): यतिता · लृट् (आत्मने.): यतिष्यते · लोट् (आत्मने.): यतताम् · लङ् (आत्मने.): अयतत · विधिलिङ् (आत्मने.): यतेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): यतिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अयतिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अयतिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यतन · ण्वुल्: यातकः · तृच्: यतिता · यत्: यत्यः · तव्य: यतितव्यः · अनीयर्: यतनीयः · क्त: यत्तः · क्तवतु: यत्तवान् · शानच्: यतमानः · क्त्वा: यतित्वा · ल्यप्: प्रयत्य · तुमुन्: यतितुम् · णमुल्: यातम् · घञ्: यातः · क्तिन्: यत्ति · क्वसु: येतिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यत्त
यत्त
yatta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यत्त वि॰ [सं॰] यतित । चेष्टित । यत्न में लगा हुआ । सतर्क [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यत्त mfn. (for 2. See under √ यम्) endeavoured, striven, MBh.; Kāv. &c.
engaged in, intent upon, prepared for, ready to (loc. dat., acc. or inf. with प्रति), MBh.; R.; Hariv.
on one's guard, watchful, cautious, ib.
attended to, guided (as a chariot), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (841,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यत्त a. [यत्-क्त] 1 Exerting, watching. --2 Taking pains or care. --3 Prepared, ready. --4 Resolved. --5 Cared for, attended to.
यत्त, यत्न See under यत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0885-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यत्तःयत्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: यत् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यत्तः 📚 ➤ प्रयत्न करना, उद्योग करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: प्रयत्ने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यत्त 📚यतित । चेष्टित । यत्न में लगा हुआ । सतर्क🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यत्तः: यत् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें