🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:30:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

याचकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

याचकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

याचकम्

अर्थ: भिक्षुक, भिखारी, आवेदक

संस्कृत: पर्याय: वनीयक, याचनक, मार्गण, अर्थिन्

व्युत्पत्ति: याच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. याचक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. याचक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: याच् + ण्वुल्
  3. याचक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: याच् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — याचक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायाचकःयाचकौयाचकाः
द्वितीयायाचकम्याचकौयाचकान्
तृतीयायाचकेनयाचकाभ्याम्याचकैः
चतुर्थीयाचकाययाचकाभ्याम्याचकेभ्यः
पञ्चमीयाचकात् / याचकाद्याचकाभ्याम्याचकेभ्यः
षष्ठीयाचकस्ययाचकयोःयाचकानाम्
सप्तमीयाचकेयाचकयोःयाचकेषु
सम्बोधनहे याचकहे याचकौहे याचकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — याचक
याचक
yācaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
याचक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जो माँगता हो । माँगनेवाला । उ॰— (क) चातक ज्यौं कार्तिक के मेघ तें निराश होत, याचक त्यों तजत आस कृपण के दान की ।—हृदयराम (शब्द॰) । (ख) जनि याँचै ब्रजपति उदार अति याचक फिरि न कहावै ।— केशव (शब्द॰) ।
२. भिखमंगा । यौ॰—याचकवृत्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
याचक m. a petitioner, asker, beggar, Yājñ.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (850,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
याचकः (की f.) [याच्-ण्वुल्] 1 A mendicant, beggar; तृणादपे लघुस्तूलस्तूलादपि च याचकः Subhāṣ. --2 A petitioner, suppliant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0891-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
याचक त्रि० थाच--ण्वुल् । याच्ञाकारके अपरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4776,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
याचकः, त्रि, (याचत इति । याच् + ण्वुल् ।) याच्ञाकर्त्ता । तत्पपर्य्यायः । वनीयकः २ याचनकः ३ मार्गणः ४ अर्थी ५ । इत्यमगः । [] ३ । १ । १९ ॥ वनीपकः ६ भिक्षुकः ७ भिक्षा- करः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ तस्य लघुत्वं यथा, -- “तृणादपि लघुस्तूलस्तूलादपि च याचकः । वायुना किं न नीतोऽसौ किञ्चित्प्रार्थनशङ्कया ॥” इति प्राचीनाः ॥ अपि च । “कुब्जस्य कीटघातस्य वातान्निष्कासितस्य च । शिखरे वसतस्तस्य वरं जन्म न याचितम् ॥ जगत्पतिर्हि याचित्वा विष्णुर्वामनतां गतः । कोऽन्योऽधिकतरस्तस्य योऽर्थी याति न लाघ- वम् ॥” इति गारुडे नीतिसारे ११५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-031-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "याचक" आता है (16)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
याचकम्याचक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: याच् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: याचक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: याच् + ण्वुल् | याचक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: याच् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

याचकम् 📚 ➤ भिक्षुक, भिखारी, आवेदक
संस्कृत: पर्याय: वनीयक, याचनक, मार्गण, अर्थिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
याचक 📚जो माँगता हो । माँगनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
याचक
माँगने वाला (३.१.४९) — वनीयक, याचनक, मार्गण, अर्थी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • याचकम्: याच् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें