🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:33:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

याच्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

याच्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

याच्य

अर्थ: याचना करना, मांगना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: याच्ञायाम्

अंग्रेज़ी: to beg,to beg,to ask,to solicit

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — याच् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — याच् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. याच्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. याच्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — याच् (भ्वादिगण) · अर्थ: याचना करना, मांगना (याच्ञायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयाचतियाचतःयाचन्ति
मध्यमयाचसियाचथःयाचथ
उत्तमयाचामियाचावःयाचामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: याचति · लट् (आत्मने.): याचते · लिट्: ययाच · लिट् (आत्मने.): ययाचे · लुट्: याचिता · लुट् (आत्मने.): याचिता · लृट्: याचिष्यति · लृट् (आत्मने.): याचिष्यते · लोट्: याचतात् · लोट् (आत्मने.): याचताम् · लङ्: अयाचत् · लङ् (आत्मने.): अयाचत · विधिलिङ्: याचेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): याचेत · आशीर्लिङ्: याच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): याचिषीष्ट · लुङ्: अयाचीत् · लुङ् (आत्मने.): अयाचिष्ट · लृङ्: अयाचिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अयाचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: याचन · ण्वुल्: याचकः · तृच्: याचिता · ण्यत्: याच्यः · तव्य: याचितव्यः · अनीयर्: याचनीयः · क्त: याचितः · क्तवतु: याचितवान् · शतृ: याचन् · स्य-शतृ: याचिष्यन् · शानच्: याचमानः · क्त्वा: याचित्वा · ल्यप्: प्रयाच्य · तुमुन्: याचितुम् · णमुल्: याचम् · घञ्: याकः · क्तिन्: याक्ति · क्वसु: ययाच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — याच्
याच्
yāc
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
याच् cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxi, 3) याचति, ˚ते (usually Ā. in sense of ‘asking for one's self’; pf. ययाच Gr., ययाचे, Br. &c.; aor. अयाचीत्, ˚चिष्ट Subj. याचिषत्, ˚षामहे, RV.; Prec. याच्यात् Gr.; fut. याचिता, ib.; याचिष्यति, ˚ते, Br. &c.; inf. याचितुम्, AV. &c.; ind.p. याचित्वा, -याच्य, Br. &c.), to ask, beg, solicit, entreat, require, implore (with double acc.; or with abl., rarely gen. of pers.; the thing asked may also be in acc. with प्रति, or in dat., or ibc. with अर्थे, or अर्थम्), RV. &c. &c.; (with पुनर्) to ask anything back, TBr.; (with कन्याम्) to be a suitor for a girl, to ask a girl in marriage from (abl., rarely acc.) or for (कृते or अर्थे; also with विवाहार्थम्), MBh.; Kāv. &c.; to offer or tender anything (acc.) to (dat.), AV.; to promise (?), ib. : Pass. याच्यते, to be asked (‘for’, acc.; rarely of things), MBh.; Kāv. &c.; Caus. याचयति (˚ते, AV.; aor. अययाचत्, Pāṇ. vii, 4, 2), to cause to ask or woo, MBh.; to request anything (acc.) for (अर्थे), Pañcat. : Desid. यियाचिषते, Pāṇ. vi, 1, 8, Vārtt. 3, Pat. : Intens. यायाच्यते, यायाक्ति Gr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (850,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
याच् {c1c} A. (याचते; rarely याचति, याचित) 1 To beg, ask, solicit, request, entreat; implore (with two acc.); बलिं याचते वसुधां Sk.; पितरं प्रणिपत्य पादयोरपरित्यागमयाचतात्मनः R. 8. 12; Bk. 14. 105; R. 11. 1. --2 To demand in marriage; तां याचते नरपतेर्नर्मसु हृन्नंदनो नृपमुखेन Māl. 1. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0891-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
याच्यअव्यय — याच् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — याच् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | याच्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

याच्य 📚 ➤ याचना करना, मांगना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: याच्ञायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
याच् 📚cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxi, 3) याचति, ˚ते (usually Ā. in sense of ‘ask…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • याच्य: याच् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें