🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:47:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यादवम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यादवम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यादवम्

अर्थ: यदु की संतान, यदुवंशी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यादव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. यादव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. यादव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यादव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायादवःयादवौयादवाः
द्वितीयायादवम्यादवौयादवान्
तृतीयायादवेनयादवाभ्याम्यादवैः
चतुर्थीयादवाययादवाभ्याम्यादवेभ्यः
पञ्चमीयादवात् / यादवाद्यादवाभ्याम्यादवेभ्यः
षष्ठीयादवस्ययादवयोःयादवानाम्
सप्तमीयादवेयादवयोःयादवेषु
सम्बोधनहे यादवहे यादवौहे यादवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यादव
यादव
yādava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यादव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ यादवी]
१. यदु के वंशज युदुवशी, यदुवशी क्षत्रिय ।
३. अहीर जात का व्यक्ति
४. श्रीकृष्ण ।
यादव २ वि॰ यदुसंबंधी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यादव mf(ई)n. (fr. यदु) relating to or descended from Yadu, MBh.; Kāv. &c.
यादव m. a descendant of Y˚ (also pl.), ib.
N. of Kṛṣṇa, L.
N. of various authors (cf. comp.), Cat.
यादव n. a stock of cattle, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (851,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यादवः [यदोरपत्यं अण्] 1 A descendant of Yadu. --2 N. of Kṛṣṇa. --वी N. of Durgā. --वं A stock of cattle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0892-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यादव पु० यदोर्गोत्रापत्यमण् । १ यदुवंश्ये स्त्रियां ङीप् । २ तत्प्रधाने श्रीकृष्णे पु० शब्दर० । यदूनामिदमण् ३ गोमहिषादिके धने न० अभ० । ४ दुर्गायां स्त्री त्रिका० ङीप्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4777,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यादवः, पुं, (यदोरपत्यम् । यदु + अण् ।) श्रीकृष्णः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भग- वद्गीतायाम् । ११ । ४१ । “सखेति मत्वा प्रसभं यदृक्तं हे कृष्ण ! हे यादव ! हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि ॥”) ययातेर्ज्येष्ठपुत्त्रो यदुस्तस्य वंशः । यथा, -- “ययातेर्ज्येष्ठपुत्त्रस्य यदोर्वंशं नरर्षभ ! ।” इत्युपक्रम्य । “माधवा वृष्णयो राजन् यादवाश्चेतिसंज्ञितम् ॥” इति श्रीभागवते ९ स्कन्धे २३ अध्यायः ॥ (यदुसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, भागवते । ११ । १ । ३ । “मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं यद्यादवं कुलमहो अविसह्यमास्ते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-038-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यादव" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यादवम्यादव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: यादव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | यादव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यादवम् 📚 ➤ यदु की संतान, यदुवंशी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यादव 📚यदु के वंशज युदुवशी, यदुवशी क्षत्रिय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें