🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:47:53 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

युतवेध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

युत-+वेध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेध

अर्थ: छेद करना, बींधना, छिद्र युक्त करना

संस्कृत: वेधनम् · पर्याय: व्यध

व्युत्पत्ति: विध् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेधःवेधौवेधाः
द्वितीयावेधम्वेधौवेधान्
तृतीयावेधेनवेधाभ्याम्वेधैः
चतुर्थीवेधायवेधाभ्याम्वेधेभ्यः
पञ्चमीवेधात् / वेधाद्वेधाभ्याम्वेधेभ्यः
षष्ठीवेधस्यवेधयोःवेधानाम्
सप्तमीवेधेवेधयोःवेधेषु
सम्बोधनहे वेधहे वेधौहे वेधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेध
वेध
vedha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छेदना (3.2.8) व्यध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी नुकीली चीज से छेदने की क्रिया । वेधना । विद्ध करना ।
२. मंत्रों आदि की सहायता से ग्रहों, नक्षत्रों और तारों आदि को देखना अथवा उनका स्थान निश्चित करना । यौ॰—वेधशाला ।
३. ज्योतिष के ग्रहों का किसी ऐसे स्थान में पहुँचना जहाँ से उनका किसी दूसरे ग्रह से सामना होता हो । जैसे,—युतवेध, पताकी- वेध ।
४. गहरापन । गंभीरता । पु
५. झगड़ा । रार । उ॰— राण अनै समरेस रै, बले प्रगट्यो वेध ।—रा॰, रु॰, पृ॰ ३४५ ।
६. क्षप । धाव ।
७. समय का एक मान (को॰) ।
८. गर्त । गहराई । गड्ढा (को॰) ।
९. ज्योतिष में परिधि का नवमांश (को॰) ।
१०. अशांति । बाधा (को॰) ।
११. घोड़ों का एक रोग (को॰) ।
१२. रसों का मिश्रण (को॰) ।
१४. निशाना मारना । लक्ष्य भेद करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वेध mfn. (√ विध्) = वेधस्, pious, faithful, AV. (v.l.)
2. वेध m. (√ व्यध्) penetration, piercing, breaking through, breach, opening, perforation, VarBṛS.; Rājat.; Sarvad.
hitting (a mark), MBh.
puncturing, wounding, a wound, Suśr.
a partic. disease of horses, L.
hole, excavation, VarBṛS.
the depth of an excavation, depth, Car. (also in measurement, Col.)
intrusion, disturbance, Vāstuv.
fixing the position of the sun or of the stars, VarBṛS.
mixture of fluids, L.
a partic. process to which quicksilver is subjected, Sarvad.
a partic. measure or division of time (= 100 Truṭis = 1/3 Lava), Pur.
N. of a son of Ananta, VahniP.
वेध , &c. See 2. वेध, p. 1018, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1018,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेधः 1 Penetrating, piercing, perforation. --2 Wounding, a wound. --3 A hole, an excavation. --4 The depth (of an excavation). --5 A particular measure of time.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेध पु० विध--घञ् । (वेँदा) १ वेधने २ उन्माने (चाडा) “परिधिनवमभागः शृकधान्येषु वेधः” इति लीला० । विवाहादौ वर्ज्ये नक्षत्रविशेषस्थितहभेदकृतसंसर्गे च उपयमशब्दे ज्यो० त० च दृश्यम् “वेधं सर्वत्र वर्जयेत्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4969,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेधः, पुं, (विध + घञ् ।) वेधनम् । वँधा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । व्यधः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १६८ । ३६ । “वाणवेधे परं यत्नमकरोच्चैव गौतमः ॥”) गभीरता । गहरा इति चाडा इति च भाषा ॥ यथा, -- “गणयित्वा विस्तारं बहुषु स्थानेषु तद्युति- र्भाज्या । स्थानकमित्यासममितिरेवन्दैर्घ्ये च वेधे च ॥ क्षेत्रफलं वेधगुणं खाते घनहस्तसंख्या स्यात् ।” इति लीलावत्यां खातव्यवहारः ॥ * ॥ अथ सप्तशलाकवेधः । “कृत्तिकादिचतुःसप्तरेखाराशौ परिभ्रमन् । ग्रहश्चेदेकरेखास्थो वेधः सप्तशलाकजः ॥” इति दीपिका ॥ * ॥ अथ खर्ज्जूरवेधः । “एकामूर्द्ध्वगतां त्रयोदश तथा तिर्य्यग्गताः स्थापयेत् रेखाश्चक्रमिदं बुधैरभिहितं खार्ज्जूरिकं तत्र तु । व्याघातादि तु मूर्ध्नि भन्तु कथितं तत्रैक्यरेखा- स्थयोः सूर्य्याचन्द्रमसोर्मिथो निगदिता दृक्पात एका- र्गलः ॥” इति रत्नमाला ॥ * ॥ अथ युतवेधः ॥ “पापात् सप्तमगः शशी यदि भवेत् पापेन वा संयुतो यत्नात्तं परिवर्ज्जयेत् मुनिमतो दोषो ह्ययं कथ्यते ॥” अथ यामित्रवेधः । “रविमन्दकुजाक्रान्तं मृगाङ्कात् सप्तमं त्यजेत् । विवाहयात्राचूडासु गृहकर्म्मप्रवेशने ॥” इति रत्नमाला ॥ वामदक्षिणवेधौ वामवेधशब्दे द्रष्टव्यौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-503-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
युत-वेधसमास: युत + वेध तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: वेध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: विध् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

युतवेध 📚युत 📚वेध ➤ युत (मिश्रित करना, मिलाना, मिलाप करना, पृथक पृथक करना) + वेध (छेद करना, बींधना, छिद्र युक्त करना)
संस्कृत: वेधनम् · पर्याय: व्यध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
युत 📚युक्त । सहित🟠🔵🟣🟢🟤
वेध 📚किसी नुकीली चीज से छेदने की क्रिया । वेधना । विद्ध करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वेध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • युतवेध = युत + वेध तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • वेध: विध् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें