🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:16:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

युतुका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

युत्+उका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

युत्

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: युद्धम् · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. युध् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. युध् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

उका

अर्थ: शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्
  2. का (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्
  3. का (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्
  4. का (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्
  5. का (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्
  6. का (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्
  7. का (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्
  8. का (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — का (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकाकेकाः
द्वितीयाकाम्केकाः
तृतीयाकयाकाभ्याम्काभिः
चतुर्थीकायैकाभ्याम्काभ्यः
पञ्चमीकायाःकाभ्याम्काभ्यः
षष्ठीकायाःकयोःकानाम्
सप्तमीकायाम्कयोःकासु
सम्बोधनहे केहे केहे काः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकायतिकायतःकायन्ति
मध्यमकायसिकायथःकायथ
उत्तमकायामिकायावःकायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कायति · लिट्: चकौ · लुट्: काता · लृट्: कास्यति · लोट्: कायतात् · लङ्: अकायत् · विधिलिङ्: कायेत् · आशीर्लिङ्: कायात् · लुङ्: अकासीत् · लृङ्: अकास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कान · ण्वुल्: कायकः · तृच्: काता · यत्: केयः · तव्य: कातव्यः · अनीयर्: कानीयः · क्त: कातः · क्तवतु: कातवान् · शतृ: कायन् · स्य-शतृ: कास्यन् · क्त्वा: कात्वा · ल्यप्: प्रकाय · तुमुन्: कातुम् · णमुल्: कायम् · घञ्: कायः · क्तिन्: काति · क्वसु: चकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — युध्
युध्
yudh
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
युद्ध के और नाम (2.8.106) समुदाय · संयत् · समिति · आजि · समित्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
युध् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] युद्ध । लड़ाई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. युध् cl. 4. Ā. (Dhātup. xxvi, 64) युध्यते (rarely P. ˚ति; cl. 1. P. योधति, AV.; Br.; Impv. योत्सि, RV.; pf. युयोध, युयुधे, RV. &c. &c.; aor. Ved. योधि, योधत्, योधान; अयोधीत्, योधिषत्; युत्स्महि; ep. योत्सीस्; Class. अयुद्ध; fut. योद्धा, MBh.; योत्स्यति, ˚ते, Br. &c.; inf. युधे or युधये, RV.; युधम्, Br.; योद्धुम्, MBh.; ind.p. -युद्ध्वी, RV.; -युध्य, MBh.), to fight, wage war, oppose or (rarely) overcome in battle; to fight with (instr., also with सह, समम्) or for (loc.) or against (acc.), RV. &c. &c.; (युध्यति), to go, Naigh. ii, 14; to move, fluctuate (as waves), MaitrS. (cf. Pat. on Pāṇ. iii, 1, 85) : Pass. युध्यते, to be fought (also impers.), Hit. (v.l.) : Caus. योधयति (Pāṇ. i, 3, 86; mc. also ˚ते; aor. अयूयुधत्, MBh.; Pass. योध्यते, ib.), to cause to fight, lead to war, engage in battle, RV. &c. &c.; to oppose or overcome in war, be a match for (acc.), MBh.; Kāv. &c.; to defend, MBh. iii, 639 : Desid. युयुत्सति, ˚ते (P. in Class. only mc.), to be desirous or anxious to fight, wish to fight with (instr.), RV. &c. &c.: Caus. of Desid. युयुत्सयति, to make desirous of fighting, Bhaṭṭ. : Intens. योयुध्यते, योयोद्धि (cf. यवीयुध्) Gr.
युध् [cf. Zd. yud; Gk. ὑσ-μίνη.]
2. युध् m. a fighter, warrior, hero, MBh.; Hariv.
युध् f. war, fight, combat, struggle, contest, RV.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (854,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युध् {c4c} A. (युध्यते, युद्ध) 1 To fight, struggle, contend with, wage war; Bg. 1. 23; Bk. 5. 101. --2 To conquer or overcome in fight. --Caus. (योधयति-ते) 1 To cause to fight. --2 To oppose or encounter in fight with; R. 12. 50. --3 To vanquish, conquer. --Desid. (युयुत्सते) To wish to fight. --WITH नि to wrestle, box. --प्रति to encounter in fight, oppose.
युध् f. War, battle, fight, contest; निघातयिष्यन्युधि यातुधानान् Bk. 2. 21; सदसि वाक्पटुता युधि विक्रमः Bh. 2. 63. --m. A hero, soldier.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0895-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युध्(धा) स्त्री युध--सम्प० क्विप् वा टाप् । १ युद्धे योधने २ संग्रामे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4779,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
युत्युध् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: युध् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
उकाका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: का (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच् | का (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + कै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

युत् 📚 ➤ युद्ध । लड़ाई उमा-कोश
संस्कृत: युद्धम् · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

उका 📚 ➤ शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
युध् 📚युद्ध । लड़ाई🟠🔵🟣🟢
का 📚नाम जिसे श्रीकृष्णचंद्र ने मारा था । वृषभासुर🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
युध्
युद्ध के और नाम (२.८.१०६) — समुदाय, संयत्, समिति, आजि, समित्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
युतुकायुत् + उकाहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उका: उत् + कै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें