🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:38:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

युवतिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

युवतिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

युवतिः

अर्थ: तरुणी स्त्री, तरुणी मादा (चाहे मनुष्य की हो या किसी पशु की हो)

संस्कृत: यौवनयुक्ता · पर्याय: तरुणी

व्युत्पत्ति: युवन् + ति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. युवति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — युवति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायुवतिःयुवतीयुवतयः
द्वितीयायुवतिम्युवतीयुवतीः
तृतीयायुवत्यायुवतिभ्याम्युवतिभिः
चतुर्थीयुवतये / युवत्यैयुवतिभ्याम्युवतिभ्यः
पञ्चमीयुवतेः / युवत्याःयुवतिभ्याम्युवतिभ्यः
षष्ठीयुवतेः / युवत्याःयुवत्योःयुवतीनाम्
सप्तमीयुवतौ / युवत्याम्युवत्योःयुवतिषु
सम्बोधनहे युवतेहे युवतीहे युवतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — युवति
युवति
yuvati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
युवती (2.6.8) तरुणी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
युवति, युवती १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] प्राप्त यौवना । जवान (स्त्री॰) ।
युवति, युवती २ संज्ञा स्त्री॰
१. जवान स्त्री ।
२. प्रियंगु ।
३. सोनजुही ।
४. हलदी ।
५. कन्या राशि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युवति f. a girl, young woman, any young female animal, RV. &c. &c. (in RV. applied to Uṣas, Night and Morning, Heaven and Earth &c.; with शर्या, prob. ‘an arrow just shot off’; but cf. युवा; ifc. as f. for युवन्, a youth, e.g. स-बाल-वृद्धयुवतिः पुरी, a town with boys, old and young men, Hariv.)
turmeric, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (855,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युवतिः --ती f. [युवन्-ति ङीप् वा] A young woman, any young female (whether of men or animals); सुरयुवतिसंभवं किल मुनेरपत्यं Ś. 2. 8; so इभयुवतिः. --ती 1 The sign virgo of the zodiac. --2 Turmeric (also युवतिः).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0896-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युव(ति)ती स्त्री युवन् + ति ङीप् वा । १ यौवनवत्यां स्त्रि- याम् शब्दर० । युवन्--ङीप् । यूनीत्यप्यत्र । २ स्त्री- मात्रे भागुरिः ३ हरिद्रायां शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4779,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युवतिः, स्त्रि, (युवन् + “यूनस्तिः ।” ४ । १ । ७७ । इति तिः ।) प्राप्तयौवना ॥ (यथा, अभिज्ञान- शाकुन्तले ४ अङ्के । “शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने भर्त्तुर्विप्रकृतापि रोषणंतया मास्म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भोगेष्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिनीपदं युवतयो वामाः कुल- स्याधयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-048-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
युवतिःयुवति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

युवतिः 📚 ➤ तरुणी स्त्री, तरुणी मादा (चाहे मनुष्य की हो या किसी पशु की हो)
संस्कृत: यौवनयुक्ता · पर्याय: तरुणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
युवति 📚युवती ^१ वि॰ स्त्री॰ प्राप्त यौवना । जवान (स्त्री॰)🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
युवति
युवती (२.६.८) — तरुणी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬