🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:15:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

युवन्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

युव+न्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

युव

अर्थ: तरुण, जवान, वयस्क, परिपक्वावस्था को प्राप्त

संस्कृत: पर्याय: वयस्थ, तरुण

व्युत्पत्ति: यौतीति युवा, यु + कनिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. युवन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. युवन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. युवन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. यु धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — युवन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायुवयुवनीयुवानि
द्वितीयायुवयुवनीयुवानि
तृतीयायुवनायुवभ्याम्युवभिः
चतुर्थीयुवनेयुवभ्याम्युवभ्यः
पञ्चमीयुवनःयुवभ्याम्युवभ्यः
षष्ठीयुवनःयुवनोःयुवनाम्
सप्तमीयुवनियुवनोःयुवसु
सम्बोधनहे युवन् / हे युवहे युवनीहे युवानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

न्यः

अर्थ: नेता, पथप्रदर्शक, जैसा कि ग्रामणी, सेनानी और अग्रणी में

व्युत्पत्ति: नी+क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नी (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. नी (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. नी (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. नी (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. नी (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नी (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानीःन्यौन्यः
द्वितीयान्यम्न्यौन्यः
तृतीयान्यानीभ्याम्नीभिः
चतुर्थीन्येनीभ्याम्नीभ्यः
पञ्चमीन्यःनीभ्याम्नीभ्यः
षष्ठीन्यःन्योःन्याम्
सप्तमीन्याम्न्योःनीषु
सम्बोधनहे नीःहे न्यौहे न्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — युवन्
युवन्
yuvan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युवन् mf(यूनी, or युवती or युवति, q.v.)n. (prob. fr. √ 2. यु) young, youthful, adult (applied to men and animals), strong, good, healthy, RV. &c. &c.
युवन् m. a youth, young man, young animal (in Veda often applied to gods, esp. to Indra, Agni, and the Maruts), ib.
(in gram.) the younger descendant of any one (an elder being still alive), Pāṇ. i, 2, 65, &c.
N. of the ninth year in Jupiter's cycle of 60 years, Jyot.; an elephant 60 years old, Gal.
युवन् [cf. Lat. juvenis, juventa; Slav. junǔ; Lith. jáunas; Goth. juggs ; Germ. junc, jung; Angl.Sax. geong; Eng. young.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (855,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युवन् a. [यौतीति युवा, यु-कनिन् Uṇ. 1. 154] (युवतिः --ती or यूति f.; compar. यवीयस् or कनीयस्; superl. यविष्ठ or कनिष्ठ) 1 Young, youthful, adult, arrived at puberty. --2 Strong, healthy. --3 Excellent, good. --m. (nom. युवा, युवानौ, युवानः, acc. pl. यूनः, instr. pl. युवभिः &c.) 1 A young man, a youth; सा यूनि तस्मिन्नभिलाषबंर्धं शशाक शालीनतया न वक्तुं R. 6. 81. --2 A younger descendant (the elder being still alive); जीवति तु वंश्ये युवा P. IV. 1. 163; I. 2. 65, [] II. 4. 58, IV. 1. 90. --Comp. --खलति a. (तिः --ती f.) bald in youth. --गंडः an eruption on the cheeks or face of young men. --जरत् a. (ती f.) appearing old in youth, prematurely old. --राज् m., --राजः an heirapparent, a prince-royal, crownprince; (असौ) नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् R. 3. 35.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0896-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युवन् त्रि० यु--कनिन् । १ श्रेष्ठे २ निसर्गबलवति मेदि० । “आषोडशाद्भवेद् बालस्तरुणस्तत उच्यते” इत्युक्तवयस्के ३ तरुणे च । “जीवति तु वंश्ये युवा” पा० सूत्रैरुक्ते पौत्रादेरपत्ये ४ चतुर्थादौ बालादिस्वरेषु ५ स्वरभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4779,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
युवयुवन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: युवन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | युवन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
न्यःनी (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नी (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | नी (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

युव 📚 ➤ तरुण, जवान, वयस्क, परिपक्वावस्था को प्राप्त
संस्कृत: पर्याय: वयस्थ, तरुण

न्यः 📚 ➤ नेता, पथप्रदर्शक, जैसा कि ग्रामणी, सेनानी और अग्रणी में

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
युवन् 📚mf(यूनी, or युवती or युवति, q.v.)n. (prob. fr. √ 2. यु) young, youthfu…🔵🟣🟢
नी 📚नेता । प्रधान । अगुआ । समासांत में प्रयुक्त । जैसे, ग्रामणी, सेनानी, अ…🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • न्यः: नी+क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें