🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:46:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

युवाम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

युवा+आम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

युवा

अर्थ: तरुण

संस्कृत: युवकः, तरुणः, युवा · पर्याय: वयस्थ, तरुण

अंग्रेज़ी: A young man

व्युत्पत्ति: यौतीति युवा, यु + कनिन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. युवन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. युवन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. यू (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — युवन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायुवायुवानौयुवानः
द्वितीयायुवानम्युवानौयूनः
तृतीयायूनायुवभ्याम्युवभिः
चतुर्थीयूनेयुवभ्याम्युवभ्यः
पञ्चमीयूनःयुवभ्याम्युवभ्यः
षष्ठीयूनःयूनोःयूनाम्
सप्तमीयूनियूनोःयुवसु
सम्बोधनहे युवन्हे युवानौहे युवानः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आम

अर्थ: जाना, शब्द करना, सेवा करना

संस्कृत: गतौ शब्दे सम्भक्तौ च

अंग्रेज़ी: to go, to sound, to serve, to help, to be slave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. आम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. अम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अम् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, शब्द करना, सेवा करना (गतौ शब्दे सम्भक्तौ च)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआमआमतुःआमुः
मध्यमआमिथआमथुःआम
उत्तमआमआमिवआमिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अमति · लिट्: आम · लुट्: अमिता · लृट्: अमिष्यति · लोट्: अमतात् · लङ्: आमत् · विधिलिङ्: अमेत् · आशीर्लिङ्: अम्यात् · लुङ्: आमीत् · लृङ्: आमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अमन · ण्वुल्: अमकः · तृच्: अमिता · यत्: अम्यः · तव्य: अमितव्यः · अनीयर्: अमनीयः · क्त: आन्तः · क्तवतु: आन्तवान् · शतृ: अमन् · स्य-शतृ: अमिष्यन् · क्त्वा: अमित्वा · ल्यप्: प्राम्य · तुमुन्: अमितुम् · णमुल्: अमम् · घञ्: अमः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आमिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — युवन्
युवन्
yuvan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युवन् mf(यूनी, or युवती or युवति, q.v.)n. (prob. fr. √ 2. यु) young, youthful, adult (applied to men and animals), strong, good, healthy, RV. &c. &c.
युवन् m. a youth, young man, young animal (in Veda often applied to gods, esp. to Indra, Agni, and the Maruts), ib.
(in gram.) the younger descendant of any one (an elder being still alive), Pāṇ. i, 2, 65, &c.
N. of the ninth year in Jupiter's cycle of 60 years, Jyot.; an elephant 60 years old, Gal.
युवन् [cf. Lat. juvenis, juventa; Slav. junǔ; Lith. jáunas; Goth. juggs ; Germ. junc, jung; Angl.Sax. geong; Eng. young.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (855,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युवन् a. [यौतीति युवा, यु-कनिन् Uṇ. 1. 154] (युवतिः --ती or यूति f.; compar. यवीयस् or कनीयस्; superl. यविष्ठ or कनिष्ठ) 1 Young, youthful, adult, arrived at puberty. --2 Strong, healthy. --3 Excellent, good. --m. (nom. युवा, युवानौ, युवानः, acc. pl. यूनः, instr. pl. युवभिः &c.) 1 A young man, a youth; सा यूनि तस्मिन्नभिलाषबंर्धं शशाक शालीनतया न वक्तुं R. 6. 81. --2 A younger descendant (the elder being still alive); जीवति तु वंश्ये युवा P. IV. 1. 163; I. 2. 65, [] II. 4. 58, IV. 1. 90. --Comp. --खलति a. (तिः --ती f.) bald in youth. --गंडः an eruption on the cheeks or face of young men. --जरत् a. (ती f.) appearing old in youth, prematurely old. --राज् m., --राजः an heirapparent, a prince-royal, crownprince; (असौ) नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् R. 3. 35.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0896-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युवन् त्रि० यु--कनिन् । १ श्रेष्ठे २ निसर्गबलवति मेदि० । “आषोडशाद्भवेद् बालस्तरुणस्तत उच्यते” इत्युक्तवयस्के ३ तरुणे च । “जीवति तु वंश्ये युवा” पा० सूत्रैरुक्ते पौत्रादेरपत्ये ४ चतुर्थादौ बालादिस्वरेषु ५ स्वरभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4779,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
युवायुवन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: युवन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
आमअम् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आम (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | आम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

युवा 📚 ➤ तरुण
संस्कृत: युवकः, तरुणः, युवा · पर्याय: वयस्थ, तरुण

आम 📚 ➤ जाना, शब्द करना, सेवा करना
संस्कृत: गतौ शब्दे सम्भक्तौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
युवन् 📚mf(यूनी, or युवती or युवति, q.v.)n. (prob. fr. √ 2. यु) young, youthfu…🔵🟣🟢
अम् 📚ind. quickly, a little, (g. चादि, q.v.)🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
युवामयुवा + आमदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें