🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:26:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

योज्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

योज्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

योज्यम्

अर्थ: चित्त स्थिर करना, मन को रोकना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: समाधौ

अंग्रेज़ी: to concentrate, to focus, to abstain from senses, to meditate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. योज्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: युज् + ण्यत्
  2. योज्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: युज् + ण्यत्
  3. योज्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: युज् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — योज्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायोज्यःयोज्यौयोज्याः
द्वितीयायोज्यम्योज्यौयोज्यान्
तृतीयायोज्येनयोज्याभ्याम्योज्यैः
चतुर्थीयोज्याययोज्याभ्याम्योज्येभ्यः
पञ्चमीयोज्यात् / योज्याद्योज्याभ्याम्योज्येभ्यः
षष्ठीयोज्यस्ययोज्ययोःयोज्यानाम्
सप्तमीयोज्येयोज्ययोःयोज्येषु
सम्बोधनहे योज्यहे योज्यौहे योज्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — युज् (दिवादिगण) · अर्थ: चित्त स्थिर करना, मन को रोकना (समाधौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयुज्यतेयुज्येतेयुज्यन्ते
मध्यमयुज्यसेयुज्येथेयुज्यध्वे
उत्तमयुज्येयुज्यावहेयुज्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): युज्यते · लिट् (आत्मने.): युयुजे · लुट् (आत्मने.): योक्ता · लृट् (आत्मने.): योक्ष्यते · लोट् (आत्मने.): युज्यताम् · लङ् (आत्मने.): अयुज्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): युज्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): युक्षीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अयुक्त · लृङ् (आत्मने.): अयोक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: योजन · ण्वुल्: योजकः · तृच्: योक्ता · ण्यत्: योज्यः · तव्य: योक्तव्यः · अनीयर्: योजनीयः · क्त: युक्तः · क्तवतु: युक्तवान् · शानच्: युज्यमानः · क्त्वा: युक्त्वा · ल्यप्: प्रयुज्य · तुमुन्: योक्तुम् · णमुल्: योजम् · घञ्: योगः · क्तिन्: युक्ति · क्वसु: युयुज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — योज्य
योज्य
yojya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
योज्य १ वि॰ [सं॰]
१. जोड़ने के लायक । मिलाने के योग्य ।
२. व्यवहार करने के योग्य ।
योज्य २ संज्ञा पुं॰ वे संख्याएँ जो जोड़ी जाती हैं । जोड़ी जानेवाली संख्याएँ । (गणित) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योज्य &c. See pp. 858, cols. 1, 2.
योज्य mfn. (√ 1. युज्) to be joined or united &c.
to be fixed on or directed to (loc.), Pañcat.
(ifc.) to be appointed to or entrusted with, Pañcat.
(ifc.) to be led towards or urged to, R.
to be used or employed or set to work, Yājñ.; Var. &c.
to be pronounced or uttered, Śak. (v.l.)
to be added to (loc.), Sūryas.; Kām.
to be supplied or furnished with (instr.), MBh.; R.
to be shared in MW.
to be connected or construed, Ml.
one on whom the mind is to be fixed or concentrated, MBh. (Nīlak.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (854,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
योज्यम्योज्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: युज् + ण्यत् 📚
अन्य सम्भावना: योज्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: युज् + ण्यत् | योज्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: युज् + ण्यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

योज्यम् 📚 ➤ चित्त स्थिर करना, मन को रोकना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: समाधौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
योज्य 📚जोड़ने के लायक । मिलाने के योग्य🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • योज्यम्: युज् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬