🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:50:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रजनीयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रजनीयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रजनीयः

अर्थ: रंगना, किसी वस्तु में अनुरक्त होना, मोहित होना (विध्यर्थक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: रागे

अंग्रेज़ी: to color, to be involved in, to be attracted to

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रजनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रञ्ज् + णिच्+अनीयर्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रजनीय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारजनीयःरजनीयौरजनीयाः
द्वितीयारजनीयम्रजनीयौरजनीयान्
तृतीयारजनीयेनरजनीयाभ्याम्रजनीयैः
चतुर्थीरजनीयायरजनीयाभ्याम्रजनीयेभ्यः
पञ्चमीरजनीयात् / रजनीयाद्रजनीयाभ्याम्रजनीयेभ्यः
षष्ठीरजनीयस्यरजनीययोःरजनीयानाम्
सप्तमीरजनीयेरजनीययोःरजनीयेषु
सम्बोधनहे रजनीयहे रजनीयौहे रजनीयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रञ्ज् (दिवादिगण) · अर्थ: रंगना, किसी वस्तु में अनुरक्त होना, मोहित होना (रागे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरज्यतिरज्यतःरज्यन्ति
मध्यमरज्यसिरज्यथःरज्यथ
उत्तमरज्यामिरज्यावःरज्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रज्यति · लट् (आत्मने.): रज्यते · लिट्: ररञ्ज · लिट् (आत्मने.): ररञ्जे · लुट्: रङ्क्ता · लुट् (आत्मने.): रङ्क्ता · लृट्: रङ्क्ष्यति · लृट् (आत्मने.): रङ्क्ष्यते · लोट्: रज्यतात् · लोट् (आत्मने.): रज्यताम् · लङ्: अरज्यत् · लङ् (आत्मने.): अरज्यत · विधिलिङ्: रज्येत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रज्येत · आशीर्लिङ्: रज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रङ्क्षीष्ट · लुङ्: अराङ्क्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अरङ्क्त · लृङ्: अरङ्क्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरङ्क्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रञ्जन · ण्वुल्: रञ्जकः · तृच्: रङ्क्ता · ण्यत्: रञ्ज्यः · तव्य: रङ्क्तव्यः · अनीयर्: रञ्जनीयः · क्त: रक्तः · क्तवतु: रक्तवान् · शतृ: रज्यन् · स्य-शतृ: रङ्क्ष्यन् · शानच्: रज्यमानः · क्त्वा: रक्त्वा · ल्यप्: प्ररज्य · तुमुन्: रङ्क्तुम् · णमुल्: रञ्जम् · घञ्: रागः · क्तिन्: रक्ति · क्वसु: रेजिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रजनीय
रजनीय
rajanīya
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रजनीय w.r. for महनीय, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (863,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रजनीयःरजनीय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रञ्ज् + णिच्+अनीयर् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रजनीयः 📚 ➤ रंगना, किसी वस्तु में अनुरक्त होना, मोहित होना (विध्यर्थक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: रागे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रजनीय 📚w.r. for महनीय, MBh🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रजनीयः: रञ्ज् + णिच्+अनीयर् — विध्यर्थक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें