🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:13:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रटनि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रटन्+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रटन्

अर्थ: रटना, याद करना, बोलना, सम्भाषण करना

संस्कृत: परिभाषणे

अंग्रेज़ी: to memorize, to recall, to chat

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. रटत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रट् + शतृ
  3. रटत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रट् + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रट् (भ्वादिगण) · अर्थ: रटना, याद करना, बोलना, सम्भाषण करना (परिभाषणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरटत् / अरटद्अरटताम्अरटन्
मध्यमअरटःअरटतम्अरटत
उत्तमअरटम्अरटावअरटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रटति · लिट्: रराट · लुट्: रटिता · लृट्: रटिष्यति · लोट्: रटतात् · लङ्: अरटत् · विधिलिङ्: रटेत् · आशीर्लिङ्: रट्यात् · लुङ्: अरटीत् · लृङ्: अरटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रटन · ण्वुल्: राटकः · तृच्: रटिता · ण्यत्: राट्यः · तव्य: रटितव्यः · अनीयर्: रटनीयः · क्त: रटितः · क्तवतु: रटितवान् · शतृ: रटन् · स्य-शतृ: रटिष्यन् · क्त्वा: रटित्वा · ल्यप्: प्ररट्य · तुमुन्: रटितुम् · णमुल्: राटम् · घञ्: राटः · क्तिन्: रट्टि · क्वसु: रेटिवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रट्
रट्
raṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रट् cl. 1. P. (Dhātup. ix, 10) रटति (pf. रराट; fut. रटिता &c. Gr.), to howl, shout, roar, yell, cry, Kāv.; Var.; Kathās.; to crash (as an axe), Prab.; to ring (as a bell), Mālatīm.; to lament, wail, HPariś.; to proclaim aloud, Kṛṣṇaj. : Caus. रटयति (aor. अरीरटत्), to howl, shout &c., Daś. : Intens. रारटीति, to scream aloud, roar, yell, caw &c., R., KāśīKh.; Bhojapr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (863,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रट् {c1c} P. (रटति, रटित) 1 To shout, scream, yell, cry, roar, howl; घोराश्चारटिषुः शिवाः Bk. 15. 27; पपात राक्षसो भूमौ रराट च भयंकरं 14. 81. --2 To call out, proclaim loudly. --3 To shout with joy, applaud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0902-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रटन्रट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: रटत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रट् + शतृ | रटत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रट् + शतृ
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रटन् 📚 ➤ रटना, याद करना, बोलना, सम्भाषण करना
संस्कृत: परिभाषणे

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रट् 📚cl. 1. P. (Dhātup. ix, 10) रटति (pf. रराट; fut. रटिता &c. Gr.), to how…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रटनिरटन् + इहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें