🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:10:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रतिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रतिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रतिः

अर्थ: आनन्द, खुशी, संन्तोष, हर्ष

संस्कृत: कामदेवपत्नी, रागः, रमणम्

व्युत्पत्ति: रम् + क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारतिःरतीरतयः
द्वितीयारतिम्रतीरतीः
तृतीयारत्यारतिभ्याम्रतिभिः
चतुर्थीरतये / रत्यैरतिभ्याम्रतिभ्यः
पञ्चमीरतेः / रत्याःरतिभ्याम्रतिभ्यः
षष्ठीरतेः / रत्याःरत्योःरतीनाम्
सप्तमीरतौ / रत्याम्रत्योःरतिषु
सम्बोधनहे रतेहे रतीहे रतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रति
रति
rati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मैथुन (3.3.129) संगति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कामदेव की पत्नी जो दक्ष प्रजापति की कन्या मानी जाती है । विशेष दे॰ कामदेव । उ॰—राधा हरि केरी प्रीति सब तें अधिक जानि रति रतिनाथ हूँ देखो रति थोरी सी ।—केशव (शब्द॰) । विशेष—कहते हैं, दक्ष ने अपने शरीर के पसीने से इसे उत्पन्न करके कामदेव को अर्पित किया था । यह संसार की सबसे अधिक रूपवती, सौंदर्य की साक्षात् मूर्त्ति मानी जाती है । इसे देखकर सभी देवताओं के मन में अनुराग उत्पन्न हुआ था; इसलिये इनका नाम रति पड़ा था । जिस समय शिव जी ने कामदेव को अपने तीसरे नेत्र से भस्म कर दिया था; उस समय इसने बहुत अधिक विलाप करके शिव जी से यह वरदान प्राप्त किया था कि अब से कामदेव बिना शरीर के या अनंग होकर सदा बना रहेगा । यह भी माना जाता है कि यह सदा कामदेव के साथ रहती है ।
२. कामक्रिड़ा । संभोग । मैथुन । उ॰—(क) रति जय लिखिबे की लेखनी सुरेख किधौं मीनरथ सारथी के नोदन नवीने हैं ।—केशव (शब्द॰) । (ख) लाज गरब आरस उमंग भरे नैन मुसकात । राति रमी रति देत कहि औरे प्रभा प्रभात ।—बिहारी (शब्द॰) ।
३. प्रीती । प्रेम । अनुराग । मुहब्बत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—जोड़ना ।—लगाना ।—होना ।
४. शोभा । छबि । उ॰—चोटी में लपेटी एक मणि ही सुकाढ़ि दीन्ही दीजो राम हाथ जो बढ़ैया तेरी रति को ।—ह्वदयराम (शब्द॰) ।
५. सौभाग्य । खुशकिस्मती ।
६. साहित्य में श्रृंगार रस का स्थायी भाव । नायक नायिका की परस्पर प्रीति या प्रेम ।
७. वह कर्म जिसका उदय होने से किसी रमणीक वस्तु से मन प्रसन्न होता है । (जैन) ।
८. गुप्त भेद । रहस्य ।
९. चंद्रमा की छठी कला (को॰) ।
रति पु २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰] दे॰ रत्ती ।
रति ३ क्रि॰ वि॰ दे॰ रती । उ॰—कत सकुचत निधरक फिरौ रतियौ खोरि तुम्हैं न । कहा करौ जो जाहिं ये लगैं लगौहैं नैन ।—बिहारी (शब्द॰) ।
रति पु ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ रात] रात । रात्ति । रैन । उ॰—सही रँगीले रति जगे जगी पगी सुख चैन । अलसौहै सौहै किए कहैं हँसौंहैं नैन ।—बिहारी (शब्द॰) । विशेष—केवल समस्त पदों ही इस शब्द का इस रूप में व्यवहार होता है । जैसे, रतिवाह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रति f. rest, repose, VS.; ŚāṅkhGṛ.
pleasure, enjoyment, delight in, fondness for (loc. or comp.; रतिम् with √ आप्, लभ्, उप-लभ्, अधि-गम्, विद्कृ or बन्ध् and loc., ‘to find pleasure in’), Up.; Mn.; MBh. &c.
the pleasure of love, sexual passion or union, amorous enjoyment (often personified as one of the two wives of Kāma-deva, together with Prīti q.v.), Mn.; MBh. &c.
the pudenda, L.
= रति-गृह, pleasure-house, VarBṛS.
N. of the sixth Kala of the Moon, Cat.
of an Apsaras, MBh.
of the wife of Vibhu (mother of Pṛthu-ṣeṇa), BhP.
of a magical incantation recited over weapons, R.
of the letter न्, Up.
of a metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (867,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रतिः f. [रम्-क्तिन्] 1 Pleasure, delight, satisfaction, joy; Ś. 2. 1. --2 Fondness for, devotion or attachment to, pleasure in (with loc.); पापे रतिं मा कृथाः Bh. 2. 77; स्वयोषिति रतिः 2. 62; R. 1. 23; Ku. 5. 65. --3 Love, affection; S. D. thus defines it: --रतिर्मनोनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितं 207; cf. 206 also; (it is the Sthāyibhāva of the rasa called शृंगार q. v.). --4 Sexual pleasure; दाक्षिण्योदकवाहिनी विगलिता याता स्वदेशं रतिः Mk. 8. 38; so रतिसर्वस्वं q. v. below. --5 Sexual union, coition, copulation. --6 The goddess of love, the wife of Kāma or Cupid; साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं यत् Māl. 1. 15; Ku. 3. 23; 4. 45; R. 6. 2. --7 The pudenda. --8 N. of the sixth digit (कला) of the moon. --9 Ved. Rest, cessation. --Comp. --अंगं --कुहरं pudendum muliebre. --कर a. giving pleasure. --कर्मन् n. sexual union. --गृहं, --भवनं, --मंदिरं {1} a pleasurehouse. {2} a brothel. {3} pudendum muliebre. --तस्करः a seducer, ravisher. --दूतिः --ती f. a love-messenger; Ku. 4. 16. --पतिः, --प्रियः, --रमणः the god of love; अपि नाम मनागवतीर्णोऽसि रतिरमणबाणगोचरम् Māl. 1; दधति स्फुटं रतिपतेरिषबः शिततां यदुत्पलपलाशदृशः Śi. 9. 66. --रसः sexual pleasure. --लक्षं sexual union. --लंपट a. lustful, libidinous. --शक्तिः f. manly or virile power. --शूरः a man of great procreative power. --सर्वस्वं the all-in-all or highest essence of sexual pleasure; करं व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं Ś. 1. 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0903-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रति स्त्री रम--क्तिन् । १ रागे २ गुह्ये ३ रमणे ४ तदधिष्ठात्र्यां कामदेवपत्न्यां च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4790,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रतिः, स्त्री, (रम्यतेऽनया इति । रम् + क्तिन् ।) कामदेवपत्नी ॥ (अस्याः नामनिरुक्तिर्यथा, ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ४ । ९ । “मनो मथ्नाति सर्व्वेषां पञ्चबाणेन कामिनीम् । तन्नाम मन्मथस्तेन प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ तस्य पुंसो वामपार्श्वात् कामस्य कामिनी वरा । बभूवातीव ललिता सर्व्वेषां मोहकारिणी ॥ रतिर्बभूव सर्व्वेषां तां दृष्ट्वा सस्मितां सतीम् । रतीति तेन तन्नाम प्रवदन्ति मनीषिणः ॥”) तस्य उत्पत्तिः नामकारणं कामपत्नीत्वञ्च यथा, दक्ष उवाच । “मद्देहजेयं कन्दर्प मद्रूपगुणशालिनी । एनां गृह्णीष्व भार्य्यार्थे भवतः सदृशी गुणैः ॥ एषा तव महातेजाः सर्व्वदा सहचारिणी । भविष्यति यथाकामं धर्म्मतो वशवर्त्तिनी ॥ [] मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा प्रददौ दक्षो देहस्वेदजलोद्भवाम् । कन्दर्पायाग्रतः कृत्वा नाम कृत्वा रतीति ताम् ॥ तां वीक्ष्य मदनो रामां रत्याख्यां सुमनोहराम् । आत्माशुगेन विद्धोऽसौ मुमोह रतिरञ्जितः ॥” इति कालिकापुराणे ३ अध्यायः ॥ अनुरागः । (यथा, भागवते । १ । २ । ८ । “नोत्पादयेद् यदि रतिं श्रम एव हि केव- लम् ॥”) रतम् । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ७४ । १८ । “कामिनीं प्रथमयौवनान्वितां मन्दवल्गुमृदुपीडितस्वनाम् । उत्स्तनीं समवलम्ब्य या रतिः सा न धातृभवनेऽस्ति मे मतिः ॥”) गुह्यम् । इति मेदिनी । ते । ४९ ॥ (अप्सरो- विशेषः । यथा, महाभारते । १३ । १९ । ४५ । “विद्युता प्रशमी दान्ता विद्योता रतिरेव च । एताश्चान्याश्च वै बह्व्यः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाः ॥” प्रीतिः । यथा, रामायणे । १ । १८ । २४ । “तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः ॥” ‘रतिः प्रीतिः ।’ इति तट्टीकायां रामानुजः ॥) रतिबन्धा यथा, -- “न भवन्ति यदा नार्य्यस्तुष्टा वाद्यरते मताः । नानाविधैस्तथाबन्धै रन्तव्याः कामिभिः स्त्रियः ॥ पद्मासनो नागपाशो लतावेष्टोऽर्द्धसंपुटम् । कुलिशं सुन्दरश्चैव तथा केशर एव च ॥ हिल्लोलो नरसिं होऽपि विपरीतस्तथापरः । क्षुब्धो वै धेनुकश्चैवमुत्कण्ठस्तु ततः परम् । सिंहासनो रतिनागो विद्याधरस्तु षोडशः ॥” इति रतिमञ्जरी ॥ एतेषां लक्षणानि तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यानि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-087-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रति" आता है (25)
कामकला मैथुन । रति । २० कामदेव की स्त्री । रति । ३० एक तंत्रोक्त विधा । विशेष…भक्तिरस उपास्य के प्रति उत्कृष्ठ अनुराग । रति । विशेष—संस्कृत के परवर्ती विद्व…यभन मैथुन । रति । संभोगरागलता कामदेव की स्त्री, रतिकेलिकिला कामदेव की स्त्री । रतिग्रामचर्या संभोग । रतिअंगसंग रति । संयोग । मैथुन । संभोगशैश्न्य संभोग । मैथुन । रतिस्मरवधू कामदेव की पत्नी, रतिमैनकामिनी कामदेव की स्त्री । रतिमन्मथप्रिया कामदेव की प्रिया । रतिकेलि खेल । क्रीड़ाधर्षण अनादर । अपमान । अवज्ञाग्लानि शारीरिक या मानसिक शिथिलता । अनुत्साह । खेद । अक्षमताधर्षित जिसका धर्षण किया गया हो । दबाया या दमन किया हुआ । परिभूत । हराया हुआसंवेशन बैठनासंप्रयोग जोड़ने की क्रिया या भाव । समागम । एक साथ करनाकेलिकला सरस्वती । की वीणाजंभन भक्षणशुभांगी कुबेर की पत्नी का नामरती पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰सहवास एक साथ रहने का व्यापार । संग । साथधर्षणा अवमानना । अवज्ञा । हतकअंगदान पीठ दिखलाना । युद्ध से भागना । लड़ाई से पीछे फिरनाश्रृंगारगर्व प्रेम का गर्व

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रतिःरति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रतिः 📚 ➤ आनन्द, खुशी, संन्तोष, हर्ष
संस्कृत: कामदेवपत्नी, रागः, रमणम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रति 📚कामदेव की पत्नी जो दक्ष प्रजापति की कन्या मानी जाती है । विशेष दे॰ 'का…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रतिः: रम् + क्तिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें