🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:24:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रत्नी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रत्नी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रत्नी

अर्थ: यण्" कोहनी

संस्कृत: बद्धमुष्टिहस्तः

व्युत्पत्ति: ऋ + कत्निच्, यण्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रत्नि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. रत्नि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. रत्नि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. रत्नि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. रत्नि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  6. रत्नि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. रत्निन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रत्नि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारत्निःरत्नीरत्नयः
द्वितीयारत्निम्रत्नीरत्नीन्
तृतीयारत्निनारत्निभ्याम्रत्निभिः
चतुर्थीरत्नयेरत्निभ्याम्रत्निभ्यः
पञ्चमीरत्नेःरत्निभ्याम्रत्निभ्यः
षष्ठीरत्नेःरत्न्योःरत्नीनाम्
सप्तमीरत्नौरत्न्योःरत्निषु
सम्बोधनहे रत्नेहे रत्नीहे रत्नयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रत्नि
रत्नि
ratni
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बँधी मुट्ठी तक (2.6.87)
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रत्नि m. f. (a corrupt form of अरत्नि; cf. Uṇ. iv, 2) the elbow, ĀśvŚr.
a measure of length (= the distance from the elbow to the end of the closed first, a cubit), ṢaḍvBr.
रत्नि m. the closed fist, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (865,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रत्निः m. f. 1 The elbow. --2 The distance from the elbow to the end of the closed fist, a cubit. --m. The closed fist. (This word appears to be a corruption of अरत्नि q. v.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0903-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रत्नि पुंस्त्री० ऋ--कत्निच् । बद्धमुष्टिहस्तपरिमाणे अमरः । स्त्रीत्वे वा ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4791,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रत्निः, पुं, (ऋच्छति प्राप्नोत्यनेनेति । ऋ + “ऋतन्यञ्जीति ।” उणा० ४ । २ । इति कत्निच् ।) बद्धमुष्टिहस्तः । इत्यमरः । २ । ६ । ८६ ॥ मुटुम् हात इति भाषा ॥ स्त्रीपुंसयो [] रत्न्यरत्नी इत्यन्ये । इति भरतः ॥ (यथा, महा- भारते । ८ । ७२ । २७ । “अष्टरत्निर्महाबाहुर्व्यूढोरस्कः सुदुर्ज्जयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-090-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रत्नीरत्नि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: रत्नि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | रत्नि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रत्नी 📚 ➤ यण्" कोहनी
संस्कृत: बद्धमुष्टिहस्तः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रत्नि 📚m. f. (a corrupt form of अरत्नि; cf. Uṇ. iv, 2) the elbow, ĀśvŚr🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रत्नि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬