🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:19:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रब्ध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रब्ध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रब्ध

अर्थ: आनन्द करना, प्रसन्न होना

संस्कृत: राभस्ये

अंग्रेज़ी: to be happy, to be glad

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रभ् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. रब्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रभ् + क्त
  3. रब्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रभ् + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रभ् (भ्वादिगण) · अर्थ: आनन्द करना, प्रसन्न होना (राभस्ये)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरब्धअरप्साताम्अरप्सत
मध्यमअरब्धाःअरप्साथाम्अरब्ध्वम्
उत्तमअरप्सिअरप्स्वहिअरप्स्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): रभते · लिट् (आत्मने.): रेभे · लुट् (आत्मने.): रब्धा · लृट् (आत्मने.): रप्स्यते · लोट् (आत्मने.): रभताम् · लङ् (आत्मने.): अरभत · विधिलिङ् (आत्मने.): रभेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रप्सीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अरब्ध · लृङ् (आत्मने.): अरप्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रम्भण · ण्वुल्: रम्भकः · तृच्: रब्धा · यत्: रभ्यः · तव्य: रब्धव्यः · अनीयर्: रम्भणीयः · क्त: रब्धः · क्तवतु: रब्धवान् · शानच्: रभमाणः · क्त्वा: रब्ध्वा · ल्यप्: प्ररभ्य · तुमुन्: रब्धुम् · णमुल्: रम्भम् · घञ्: रम्भः · क्तिन्: रब्धि · क्वसु: रेभिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रभ्
रभ्
rabh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रभ् or रम्भ् (mostly comp. with a prep.; cf. √ ग्रभ् and See √ लभ् with which रभ् is connected) cl. 1. Ā. (Dhātup. xxiii, 5) रभते (mc. also ˚ति and ep. रम्भति, ˚ते; pf. रेभे, RV.; also रारभे and 1. pl. ररभ्मा; aor. अरब्ध, RV.; fut. रब्धा Gr.; रप्स्यति, MBh.; ˚ते, ib. &c.; inf. रब्धुम्, MBh.; Ved. रभम्, रभे; ind.p. रभ्य, RV. &c.), to take hold of, grasp, clasp, embrace, BhP. (अरभत्, Hariv. 8106 w.r. for आरभत्); to desire vehemently, MW.; to act rashly, ib. (cf. रभस्, रभस) : Pass. रभ्यते aor. अरम्भि, Pāṇ. vii, 1, 63 : Caus. रम्भयति, ˚ते aor. अररम्भत्, ib. : Desid. रिप्सते, Pāṇ. vii, 4, 54 : Intens. रारभ्यते, रारभीति, रारब्धि (as far as these forms really occur, they are only found after prepositions; cf. अन्व्-आ-, आ-, प्रा-, व्य्-आ-, परि-, सं-रभ् &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (867,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रभ् {c1c} A. (रभते, रब्ध; caus. रंभयति-ते; desid. रिप्सते) 1 To begin. --2 To clasp, embrace. --3 To long for, be eager. --4 To act rashly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0904-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रब्धरभ् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: रब्ध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रभ् + क्त | रब्ध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रभ् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रब्ध 📚 ➤ आनन्द करना, प्रसन्न होना
संस्कृत: राभस्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रभ् 📚or रम्भ् (mostly comp. with a prep.; cf. √ ग्रभ् and See √ लभ् with wh…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें