🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:38:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रमणम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रमणम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रमणम्

अर्थ: सुहवना, संतोषजनक, आनन्दप्रद, मनोहर

व्युत्पत्ति: रम्यति-रम् + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रमण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. रमण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रमण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रमण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारमणःरमणौरमणाः
द्वितीयारमणम्रमणौरमणान्
तृतीयारमणेनरमणाभ्याम्रमणैः
चतुर्थीरमणायरमणाभ्याम्रमणेभ्यः
पञ्चमीरमणात् / रमणाद्रमणाभ्याम्रमणेभ्यः
षष्ठीरमणस्यरमणयोःरमणानाम्
सप्तमीरमणेरमणयोःरमणेषु
सम्बोधनहे रमणहे रमणौहे रमणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रमण
रमण
ramaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रमण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] आनंदोत्पादक क्रिया । विलास । क्रिड़ा । कोलि ।
२. मैथुन ।
३. गमन । घूमना । विचरण ।
४. पति
५. कामदेव ।
६. जधन ।
७. गधा ।
८. अंडकोश ।
९. सूर्य का अरुण नामक सारथी ।
१०. एक वन का नाम ।
११. एक वर्णिक छंद का नाम । इसके प्रत्येक चरण में तीन अक्षर होते है; जिनमें दो लघु और एक गूरु होता है । जैस,—दुख क्यों । टरि है । हरि जू । हरि हैं ।
१२. परवल की जड़ (को॰) ।
रमण २ वि॰ [स्त्री॰ रमणी]
१. मनोहर । सुंदर ।
२. जिसके मिलने से आनंद उत्पन हो । प्रिय ।
३. रमनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रमण mf(ई)n. pleasing, charming, delightful, BhP.
रमण m. a lover, husband (cf. क्षपा-र्˚), MBh.; Kāv. &c.
Kāma-deva, the god of love, L.
an ass, L.
a testicle, L.
a tree similar to the Melia Bukayun, L.
= तिन्दुक, L.
N. of Aruṇa or the charioteer of the Sun, L.
of a mythical son of Manoharā, MBh.; Hariv.
of a man, Pravar.
pl. N. of a people (cf. रमठ), MBh.
रमण n. pleasure, joy, Subh.
dalliance, amorous sport, sexual union, copulation, Nir.; Śukas.
decoying (of deer), Śiś. vi, 9 (cf. Pat. on Pāṇ. vi, 4, 24, Vārtt. 3)
(ifc.) gladdening, delighting, BhP.
the hinder parts, pudenda (= जघन), L.
the root of Trichosanthes Dioeca, L.
N. of a forest, Hariv.
of a town, Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (868,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रमण a. (णी f.) [रमयति रम्-णिच् ल्यु ल्युट् वा] Pleasing, gratifying, delightful, charming; Bk. 6. 72. --णः [] 1 A lover, husband; प्रायेणैते रमणविरहेष्वंगनानां विनोदाः Me. 87, 37; पप्रच्छ रामां रमणोऽभिलाषं R. 14. 27; Ku. 4. 21; Śi. 9. 60. --2 The god of love. --3 N. of Aruṇa. --4 An ass. --5 A testicle. --णं 1 Sporting. --2 Dalliance, pastime, amorous sport. --3 Love, sexual union. --4 Joy or pleasure in general. --5 The hip and the loins.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रमण पु० रमयति--रम--णिच् ल्यु । १ कामदेवे २ पत्यौ । “रमण! त्वामनुयामि यद्यपि” कुमा० । ३ गर्दभे पुंस्त्री० हेमच० स्त्रियां ङीष् । ४ वृषणे शब्दच० ५ महारिष्टे (निम) राजनि० । जम्बुद्वीपान्तर्गते ६ रम्यकनाम्नि वर्षे च । रम--भावे ल्युट् । ७ सुरते न० । करणे ल्युट् । ८ प- टोलमूले न० मेदि० । ९ जघने न० हेमच० । रम्यते- ऽनया ल्युट् ङीप् । १० नार्य्याम् ११ उत्तसनार्य्याम् स्त्री [] मेदि० । १२ बालाख्यवृक्षे च स्त्री शब्दचन्द्रिकाकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4793-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रमणं, क्ली, (रमयतीति । रम् + णिच् + ल्युः ।) पटोलमूलम् । इति मेदिनी ॥ जघनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (रम् + भावे ल्युट् ।) जम्भनम् । तत्पर्य्यायः । अब्रह्मचर्य्यकम् २ ग्राम्यधर्म्मः ३ सुरतम् ४ रतम् ५ संप्रयोगः ६ निधुवनम् ७ मैथुनम् ८ रतिः ९ उपसृष्टम् १० धर्षितम् ११ क्रीडारत्नम् १२ महासुखम् १३ त्रिभद्रम् १४ योगमिथुनम् १५ अभिमानितम् १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । ११ । १९ । विकच कमलगन्धैरन्धयन् भृङ्गमालाः सुरभितमकरन्दं मन्दमावाति वातः । प्रमदमदनमाद्याद्यौवनोद्दामरामा- रमणरभसखेदस्वेदविच्छेददक्षः ॥”) क्रीडनम् । इति रमधात्वर्थदर्शनात् ॥ (रत्यु- त्पादनम् । यथा, भागवते । १० । २ । १३ । “रामेति लोकरमणाद्बलं बलवदुच्छ्रयात् ॥” “लोकस्य रमणात् रत्यत्पादनात् ।” इति तत्र [] स्वामी ॥ वनविशेषः । यथा, हरिवंशे । १५५ । २१ । “भाति चैत्रवनञ्चैव नन्दनञ्च वनं महत् । रमणं भावनं चैव वेणुमद्वै समन्ततः ॥”)
रमणः, पुं, (रमते रमयतीति वा । रम् + णिच् वा + ल्युः ।) पतिः । (यथा, कुमारे । ४ । २१ । “वचनीयमिदं व्यवस्थितं रमण ! त्वामनुयामि यद्यपि ॥” रमयति स्त्रीपुरुषाणां अन्तःकरणमिति । रम् + णिच् + ल्युः ।) कामदेवः । इति मेदिनी । णे, ७२ ॥ गर्द्दभः । इति हेमचन्द्रः । ३ । १८१ ॥ वृषणः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ महारिष्टः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (धरवसुपुत्त्राणामन्य- तमः । यथा, मात्स्ये । ५ । २४ । “कल्याणिन्यां ततः प्राणो रमणः शिशिरोऽपि च मनोहरा धरात् पुत्त्रानवापाथ हरेः सुता ॥” रमणीये, त्रि । यथा, भागवते । ४ । ६ । १० । “रमणं विहरन्तीनां रमणैः सिद्धयोषिताम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-095-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रमण" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रमणम्रमण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रमण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रमण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रमणम् 📚 ➤ सुहवना, संतोषजनक, आनन्दप्रद, मनोहर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रमण 📚आनंदोत्पादक क्रिया । विलास । क्रिड़ा । कोलि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रमणम्: रम्यति-रम् + णिच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें