🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:38:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रवणम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रवणम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रवणम्

अर्थ: क्रंदन करने वाला, चिंघाड़ने वाला, चीखने वाला

संस्कृत: पर्याय: शब्दन

व्युत्पत्ति: रु + युच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रवण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. रवण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रवण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रवण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारवणःरवणौरवणाः
द्वितीयारवणम्रवणौरवणान्
तृतीयारवणेनरवणाभ्याम्रवणैः
चतुर्थीरवणायरवणाभ्याम्रवणेभ्यः
पञ्चमीरवणात् / रवणाद्रवणाभ्याम्रवणेभ्यः
षष्ठीरवणस्यरवणयोःरवणानाम्
सप्तमीरवणेरवणयोःरवणेषु
सम्बोधनहे रवणहे रवणौहे रवणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रवण
रवण
ravaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शब्द करने वाला (3.1.38) शब्दन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रवण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काँसा नामक धातु ।
२. रव । शब्द ।
३. कोयल ।
४. उँट ।
५. विदुषक या भाँड़ ।
रवण २ वि॰
१. शब्द करता हुआ ।
२. गरम । तप्त ।
३. अस्थिर । चंचल ।
रवण वि॰ [संज्ञा पुं॰ (सं॰ रमण)] दे॰ रमन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रवण mfn. roaring, yelling, crying, howling, singing &c., Bhaṭṭ.
sonorous (= शब्दन), L.
sharp, hot (= तीक्ष्ण), L.
unsteady, fickle (= चञ्चल), L.
रवण m. a sound, L.
a camel, L.
the Koīl or Indian cuckoo, L.
wagtail (= भण्डक), L.
a bee, L.
a big cucumber, L.
N. of a man g. शिवादि
of a serpent-king, L.
रवण n. brass, bell-metal, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (868,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रवण a. [रु-युच्] 1 Crying, roaring, screaming. --2 Sonorous, sounding; उत्कंठावर्धनैः शुभ्रं रवणैरं बरं ततं Bk. 7. 14. --3 Sharp, hot. --4 Fickle, unsteady. --5 Jesting. --णः 1 A camel; Śi. 12. 2. --2 The cuckoo. --णं Brass, bell-metal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रवण पुंस्त्री० रु--युच् । १ कोकिले सि० कौ० ३ उष्ट्रे च हेमच० स्त्रियां ङीष् । ३ कांस्ये न० हेमच० । ४ शब्दकारके ५ तीक्ष्णे ६ चञ्चले ७ भण्डले च त्रि० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4793,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रवणं, क्ली, (रौतीति । रु + युच् ।) कांस्यम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (रु + भावे ल्युट् ।) रवश्च ॥
रवणः, पुं, (रौतीति । रु + “सुयुरुवृञो युच् ।” उणा० २ । ७४ । इति युच् ।) उष्ट्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, माघे । १२ । ९ । “उत्थातुमिच्छन् विधृतः पुरोबला- न्निधीयमाने भरभाजि यन्त्रके । अर्द्धोज्झितोद्गारविझर्झरस्वरः स्वनाम निन्ये रवणःस्फुटार्थताम् ॥”) कोकिलः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥
रवणः, त्रि, (रु + युच् ।) शब्दनः । तीक्ष्णः । भण्डकः । चञ्चलः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-097-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रवणम्रवण (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रवण (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रवण (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रवणम् 📚 ➤ क्रंदन करने वाला, चिंघाड़ने वाला, चीखने वाला
संस्कृत: पर्याय: शब्दन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रवण 📚काँसा नामक धातु🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रवण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रवणम्: रु + युच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें