🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:40:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रस्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रस्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रस्यम्

अर्थ: रसवाला, मजेदार, सुस्वादु, रुचिकर

व्युत्पत्ति: रस + यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रस्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. रस्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रस्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रस्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारस्यःरस्यौरस्याः
द्वितीयारस्यम्रस्यौरस्यान्
तृतीयारस्येनरस्याभ्याम्रस्यैः
चतुर्थीरस्यायरस्याभ्याम्रस्येभ्यः
पञ्चमीरस्यात् / रस्याद्रस्याभ्याम्रस्येभ्यः
षष्ठीरस्यस्यरस्ययोःरस्यानाम्
सप्तमीरस्येरस्ययोःरस्येषु
सम्बोधनहे रस्यहे रस्यौहे रस्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रस्य
रस्य
rasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रस्य १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रक्त । खून । लहुं ।
२. शरीर में की मांस ।
३. एक प्रकार का नमकीन खाद्य (को॰) ।
रस्य १ वि॰ रसपूर्ण । सूस्वादु । मधुर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रस्य mfn. juicy, tasty, savoury, palatable, MBh.
रस्य n. blood (supposed to be produced from chyle), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रस्य a. Juicy, savoury, sapid, palatable; रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः Bg. 17. 8. --स्यं Blood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रस्य न० रसाद्भुक्तान्नपरिणामादागतः यत् । १ रुधिरे शब्दच० रस्वते आस्वाद्यते रस--यत् । २ आस्वाद्ये त्रि० । रस्याः, “स्निग्धाः स्थिरा हृद्याः” गीता । ३ पाठायां ४ रास्ना- याञ्च स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4800,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रस्यं, क्ली, (रसात् भुक्तान्नादिपरिपाकात् आगत- मिति । रस + यत् ।) रक्तम् । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ (यथा, महाभारते । १४ । ५० । ३२ । “यन्नैव गन्धिनो रस्यं नरूपं स्पर्शशब्दवत् ॥” रसयुक्ते, त्रि । यथा, भगवद्गीतायाम् । १७ । ८ । “रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-109-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रस्यम्रस्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रस + यत्)
अन्य सम्भावना: रस्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रस्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रस्यम् 📚 ➤ रसवाला, मजेदार, सुस्वादु, रुचिकर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रस्य 📚रक्त । खून । लहुं🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रस्यम्: रस + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • रस्यम्: रस + यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें