🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:06:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रहासहा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रहा-+सहा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहा

अर्थ: सहन करने वाला, झेलने वाला, भुगतने वाला

संस्कृत: कुमारी, काकमुद्गा · पर्याय: कुमारी, तरणि

व्युत्पत्ति: सहते - सह् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. सहस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. सहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. सहा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. सहा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. सह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. सह (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सहा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहासहेसहाः
द्वितीयासहाम्सहेसहाः
तृतीयासहयासहाभ्याम्सहाभिः
चतुर्थीसहायैसहाभ्याम्सहाभ्यः
पञ्चमीसहायाःसहाभ्याम्सहाभ्यः
षष्ठीसहायाःसहयोःसहानाम्
सप्तमीसहायाम्सहयोःसहासु
सम्बोधनहे सहेहे सहेहे सहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहा
सहा
sahā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घीकुमार के नाम (2.4.73) कुमारी · तरणि
मुगवन (जंगली मूँग) (2.4.113) मुद्गपर्णी · काकमुद्गा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहा १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घीकुआर । ग्वारपाठा ।
२. बनमूँग ।
३. दंडोत्पल ।
४. सफेद कटसरैया ।
५. ककही या कंघी नाम का वृक्ष ।
६. सर्पिणी ।
७. रासना ।
८. सत्यानाशी ।
९. सेवती ।
१०. हेमंत ऋतु ।
११. अगहन मास ।
१२. मषवन ।
१३. देवताड़ वृक्ष ।
१४. मेंहदी ।
सहा २ संज्ञा [सं॰ सहस्]
१. धरित्री । पृथिवी ।
२. धृतकुमारी । घी- कुआर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहा (आ), f. the earth, L.
(with Buddhists) N. of a division of the world (with लोक-धातु, ‘the world inhabited by men’), Kāraṇḍ.
N. of various plants (accord. to L. = Aloe Perfoliata, दण्डोपता, रास्ना &c.), VarBṛS.; Suśr.
Unguis Odoratus, L.
सहा See under 1. सह, col. 1.
सहा (आ), f. a female companion, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1193,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहा 1 The earth. --2 The aloeplant or flower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहा स्त्री सहते सह--अच् । १ मुद्गपर्ण्यां २ घृतकुमार्य्याम् अमरः । ३ खण्डोत्पलायां ४ पृथिव्यां ५ नखभेषजे मेदि० । ६ शुक्लझिण्ट्याम् ७ सर्पकङ्काल्यां शब्दर० ८ रास्नायां स्वर्णक्षीर्य्यां रत्नमा० १० नारीपुष्पे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5268,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहा, स्त्री, (सहत इति । सह + अच् । टाप् ।) घृतकुमारी । मुद्गपर्णी । इत्यमरः । २ । ४ । ७३ ; २ । ४ । ११३ ॥ नखभेषजम् । दण्डोत्पला । पृथिवी । इति मेदिनी ॥ शुक्लझिण्टी । सर्प- कङ्काली । इति शब्दचन्द्रिका ॥ रास्ना । स्वर्ण- क्षीरी । पीतदण्डोत्पला । इति रत्नमाला ॥ तरणीपुष्पम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-317-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रहा-सहासमास: रहा + सहा तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: सहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सह् + अच्)
अन्य सम्भावना: सहस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | सहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रहासहा 📚रहा 📚सहा ➤ रहा (त्यागना, छोडना (कर्तृवाचक कृदन्त)) + सहा (सहन करने वाला, झेलने वाला, भुगतने वाला)
संस्कृत: कुमारी, काकमुद्गा · पर्याय: कुमारी, तरणि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रहा 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
सहा 📚घीकुआर । ग्वारपाठा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सहा
घीकुमार के नाम (२.४.७३) — कुमारी, तरणि
मुगवन (जंगली मूँग) (२.४.११३) — मुद्गपर्णी, काकमुद्गा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • रहासहा = रहा + सहा तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • सहा: सह् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬